Oogduutsche klankverschuvienge

Van Wikipedia
Ga naar: Begunplekkn, zoeken

De twidde Germoansche klankverschuvienge of Oogduutsche klankverschuvienge es e serieuze veranderienge van et klankstelsel die sommigste West-Germoansche toaln èn oundergoan. Die veranderiengn zyn verantwoordelik vo de meeste verschilln tusschn et eedndoags Duuts en de Nederfrankische toaln.

Daterienge[bewerkn | brontekst bewerken]

D'r zyn verzekers vier foazn van klankverschuviengn gewist die under van 't zuudn na 't noordn èn uutgerold. D'eerste foaze es in de vierde eeuwe begunn by de meest zudelik geleegn Duutsche toaln, da zyn et Beiers en et Alemannisch (et Zwitsers Duuts) in 't Alpngebergte. De latste foaze ès gebeurd in de achtste tout de negenste eeuwe.

Klankverschuviengn[bewerkn | brontekst bewerken]

Foaze Eeuwe Verschuvienge Voorbeeld Geogroafische verbreidienge
1 4e-5e pff of latste f OI slǽpan, OOD slāfan, Duuts schlafen, West-Vlams sloapn Ogger en Centroal Duuts.
4e-5e tzz (loater Duuts ss) OI strǽt, OOD strāzza, Duuts Straße, West-Vlams stroate Ogger en Centroal Duuts.
4e-5e khh (loater Duuts ch) OI ic, rīce, OOD ih, rīhhi, Duuts ich, reich, West-Vlams ik, ryk Ogger en Centroal Duuts.
2 6e-7e ppf (loater f an wordende) Gotisch pund, OOD pfunt, Duuts pfund, West-Vlams pound Ogger Duuts.
5e-6e ttz OS settian, OOD setzen, Duuts setzen, West-Vlams zettn Ogger Duuts.
7e-8e kkch Zwitsers Duuts Kchind, Werch, Duuts Kind, Werk, West-Vlams kind, werk Beiers en Alemannisch.
3 8e-9e bp Beiers perg, pist, Duuts Berg, bist, West-Vlams berg, MNed. du best (gy zyt) Beiers en Alemannisch.
8e-9e dt Duuts Tag, Vater, West-Vlams dag, voader Ogger Duuts.
8e-9e gk Beiers Kot, Duuts Gott, West-Vlams God Beiers en Alemannisch.
4 8e-9e þd
vroeg OOD thaz → klassiek OOD daz (Iengels that, Duuts das, Nederlands dat)
vroeg OOD thenken → klassiek OOD denken (Iengels think, Duuts + Nederlands denken)
vroeg OOD thegan → klassiek OOD degan (Iengels thane, Duuts + Nederlands degen)
vroeg OOD thurstag → klassiek OOD durstac (Iengels thirsty, Duuts durstig, Nederlands dorstig)
vroeg OOD bruather → klassiek OOD bruoder (Iengels brother, Duuts Bruder, Nederlands broeder)
vroeg OOD munth → klassiek OOD mund (Iengels mouth, Duuts Mund, Nederlands mond)
Duuts, Saksisch en Nederfrankisch.

Legende
Got. = Gotisch, MNed. = Middelnederlands, OI = Oudiengels, OOD = Oudoogduuts, OS = Oudsaksisch.

Begrenzienge[bewerkn | brontekst bewerken]

De Benrather linie schidt et Nedersaksisch (geel) van et Middelduuts (blauw). De Spierse linie schidt et Middelduuts van et Oogduuts (dounkergroene).

De klankverschuvienge èt eur nie consequent en in dezelste moate na 't noordn verplekt. Doarom bestoan d'r verschillende toalkundige grenzn die weregeevn tout woar dat e specifieke klankveranderienge eur èt voorgedoane. De belangrykste zyn

  • de Benrather linie es de maken/machen-lyne, dat es de meest noordelikke grenze tout woa da de klankverschuvienge gerocht es. Ten noordn van die lyne es 't maken (moakn), ten zuudn es 't machen.
  • de Uerdinger linie markeert de ik/ich-begrenzienge en lopt et meest westelik van ol, o.a. deur de provinsjn Vlams-Broabant en Limburg
  • de Main-linie of Spierse linie (Duuts: Speyerer Linie) markeert et verschil tusschn Appel/Apfel.

Die lynn zyn dus isoglossn. En isoglosse es e geogroafische begrenzienge van e toalkundig fenomeen, lik 't gebruuk van e word of e klankveranderienge enz.

Upperduuts, Middelduuts en Oogduuts[bewerkn | brontekst bewerken]

Et Upperduuts es et geheel van Zuud-Germoansche (streek)toaln die de twidde Germoansche klankverschuvienge helegansn èn oundergoan. Et bestoat uut et Alemannisch, et Beiers en et Zuud- en Oost-Frankisch.

De toaln en streektoaln by wie da die veranderiengn moar gedeeltelik zyn gebeurd, noemn me gezoamenlik et Middelduuts. Et Middelduuts bestoat surtout uut et Moezelfrankisch (dat es ook de toale van de Oostkantons en Luxemburg), et Rynfrankisch, et Hessisch en et Thüringisch.

Et Oogduuts bestoat uut de Upperduutsche en Middelduutsche toaln en dialectn. Oogduuts, of Nieuwoogduuts, es ook de noame voor et moderne, officiële Duuts.

Et Limburgs, en et Moas-Rynlands by uutbreidienge, es e twyfelgevol omdat et vlak up et overgangsgebied ligt tusschn Middelduuts en Nederfrankisch.