Roomse keunienk

In 't Duuts Hillig Rooms Ryk wierdn de keuniengn êest verkoozn en ’n ende loater deur de paus gekrôond tout keizer. De periode vó die krônienge wierdn ze Roomse keunienk genoemd.

Sommigte Roomse keuniengn woarn ol dôod vór under keizerskrônienge, en zyn dus nôoit keizer gewist, lik Albrecht II en Ferdinand IV.

De Latynse noame was Rex Romanorum, de Duutse noame Römischer König of König der Römer. In de 18e êeuwe wierd ook König in Germanien of Germaniae Rex gebruukt. Moderne Duutse schryvers gebruukn den term Römisch-Deutscher König.

’t Begun

In 911 stierf Lodewyk IV, de latste Karoliengische keunienk van Oost-Francië.

Deurda Lodewyk IV nog e kiend was en doaby ook ziekelik, krêegn de verschillige stamhertogdommn Frankn (of Franconië), Saksn, Beiern, Zwaabn en Lotharingen mêer en mêer macht. Den hertog van Franconië, Konrad I wierd verkoozn tout nieuwe keunienk van Oost-Francië. Lotharingen wilde liever e Karolienger en doa koozn ze Karel de Simpeln van West-Francië.

Hêel de periode da Konrad I keunienk was hèt ‘n moetn vechtn teegn de groeiende macht van d’hertoogn van Saksn, Beiern en Zwaabn. Je besefte da den hertog van Saksn den ênigstn was die capabel was vo ‘t keunienkryk tegoare t‘houdn en ip z’n sterfbedde kost ’n z’n broere Eberhard overhoaln vo de krône over te droagn an Hendrik I de Veugeloare, den hertog van Saksn, die hem ipvolgde in Oost-Francië.

In 925 kost Hendrik I Lotharingen were ounder Oost-Francië briengn. Ip 't ende van z’n leevn haad ‘n ol de stamhertogdommn verênigd en je wordt doadeure anzien als de stichter van ‘t middelêeuws Duutsland. ‘t Keunienkryk evolueerde ounder ’t Saksisch Huus van de Liudolfiengers (ook ‘t Ottoons Huus genoemd) no ‘t vervolg van ‘t Hillig Rooms Ryk.

Van 924 wast er doa gin keizer mè gewist. Hendrik I zyn zeune, Otto I, wierd in 962 gekrôond tout keizer. 't Ottoons Huus, te begunn by keunienk Hendrik I, wordt doadeure anzien als d'êeste dynastie die de keizers van ‘t Hillig Rooms Ryk achter de Karoliengers ipvolgde.

’t Ryk bestound nie ollêne uut ‘t keunienkryk Duutsland met Oostnryk, Boheemn en ’t loatere Zwitserland, mor ook nog uut de keunienkrykn Italië en Bourgondië.

Habsburgers

Achter ‘n dôod van Sigismund stierf ‘t Huus Luxemburg uut. Z’n ênigste dochter Elisabeth erfde Hongareye, Duutsland en Boheemn. Ze trouwde mè den Habsburger, hertog Albrecht V van Oostnryk. (Rudolf I van Habsburg (1273-1291) was e verre vôorvoader van hem).

De Duutse keurvorstn (verkiezers van ‘t Hillig Rooms Ryk) verkoozn Albrecht V als ipvolger van Sigismund, woamee dat ‘n keunienk Albrecht II kwam. Je was den êeste Roomse keunienk van den tak van d'Albertynen van d’hertoogn van Oostnryk.

Met hem begost de lange reke van Duutse keuniengn en keizers van 't Huus Habsburg (1438-1740).

Deur de verênigienge van Oostnryk, Hongareye en Boheemn woarn de Habsburgers machtig genoeg gekommn vor under wille te kunn ipleggn an de keurvostn, en in 1438 kwam ’t keuniengschap erfelik. Achter Albrecht II wierdn ol de Habsburgse keuniengn ook tout keizer gekrôond, uutgezounderd Ferdinand IV, die nog vó z’n voader stierf.

Achter Karel VI zyn dôod in 1740 stierf ‘t Huus Habsburg in mannelikke lyne uut. Mè z’n dochter Maria-Theresia van Oostnryk, die getrouwd was mè Frans I, begost ‘t Huus Habsburg-Lotharingen.

‘t Hillig Rôoms Ryk blêef bestoan tout in 1806. Frans II dêed ofstand ounder druk van Napoleong.