Eirde (planete)

Van Wikipedia
Ga naar: Begunplekkn, zoeken
De eirde, gezien vanuut 't eelal

D'eirde is e planete in nuus zunnestelsel. Vanof de zunne gerekend, is 't de derde planete. We noemn ze ouk 'blauwe planete' omda ze voe byka driekart bedekt is mi woater.

Continentn en oceoann[bewerkn | brontekst bewerken]

Up d'eirde vind je plekkn die helegansn mi woater bedekt zyn, de zeeën of oceoann, en plekkn die boovn de zeespegel uutsteekn, de continentn.

Continentn[bewerkn | brontekst bewerken]

De Noordpole en es gin continent omda datte en yskappe es die up et woater van de Noordelikke Yszee dryft.

Oceoann[bewerkn | brontekst bewerken]

Deur eur grote diepte (tout meer of vuuf kilomeiter) es de Middellandsche Zêe eigentlik ook nen oceoan.

Statistiekn[bewerkn | brontekst bewerken]

Fysieke karakteristiekn[bewerkn | brontekst bewerken]

  • D'eirde is 4,54 miljard joar oud.[1][2][3][4]
  • D'eirde et een omtrek va 40 074,02 kilometers an den evenoar. Over de meridioan (of de pooln) gemeetn is 't 40 007,68 km, wa dus wil zegn da de eirde breder is of da ze oog is. De gemiddelde strale is 6 378,1 meters. Da verschil komt deur et roteern en de middelpuntzoekende kracht ten gevolge doavan.
  • De afplattieng ten gevolge van die verschiln in strale bedroagt 0,0033529.
  • De gemiddelde valversnellieng (of g) is 9,80665 m/s².
  • De oppervlakte bedroagt 510 065 600 km². Doavan is 70,8% of 361 126 400 km² bedekt deur woater, en 29,2% of 148 939 100 km² bedekt deur land.
  • Et volume van d'eirde is 1,0832073 . 1012 km³.
  • Ze weegt 5,9736 . 1024 kilogram.
  • De obliquiteit (of de axiale variatie, of oevele da de eirdas verschilt met et vlak van de omlôop) is 23,439281°.
  • Et albedo is 0,367. 't Is e moate vo oe goed da e lichoam licht ofketst. Et albedo-effect et een invloed in et tot stand komn en ofbreekn van ystydn.
  • An de ippervlakte van d'eirde zyn de temperateurn:
    • Minimum -88,3° C
    • Maximum 57,7 °C
    • Gemiddeld 14 °C

Orbitale karakteristiekn[bewerkn | brontekst bewerken]

  • D'eirde droait in een ellips round de zunne in 365,256366 doagn (of 1,000157 joar).
  • Ze droait round neur asse in om en by de 23 eurn, 56 minuutn en 04,09054 secondn, gemeetn in siderische tyd. E siderische dag wordt bepoald deur de tyd tusschen 2 opêenvolgende momenten woaby da de zunne ip dezelfde plekke an den eeml stoat. Deur et roteern van de eirde round de zunne en et klêene verschil in inclinatie per dag is e siderische dag korter of e zunnedag (24u).
  • De inclinatie, of et verschil tusschen et omlôopvlak van de eirde en de evenoare van de zunne, is 7,25°. Vo andere planeetn wordt sommetekis de Eirde lik referentie gebruukt.
  • Omlôopofstandn:
    • Et apohelion, of de ofstand woa da de eirde et verst van de zunne stoat is 152 097 701 km.
    • Et perihelium, woa d'eirde ip ze dichtst by de zunne stoat beviendt em ip 147 098 074 km.
    • Agezien da de omloop round de zunne een ellipsvorm eit, woaby de zunne in 1 van de 2 brandpuntn stoat, kryg je verschillige woardn vo apo- en perihelium dan vo grôtste en klêenste stroal respectievelik.
    • De lengte van de omlôop is 924 375 700 km.
  • De eccentriciteit, of oevele da de boane verschilt van e perfectn cirkel, is 0,016710219.
  • De gemiddelde snelheid round de zunne is 29,783 km/s, of 107,218 km/h.

Atmosfeer[bewerkn | brontekst bewerken]

De druk is gemiddeld 101,3 kPa ip zêeniveau.

Ze bestoat uut 78,08% N2; 20,95% O2; 0,93% Ar, 0,038% CO2, en sporen van andere goazn lik woaterdamp en de andere eedlgasn.

Externe koppeliengn[bewerkn | brontekst bewerken]

  • D'eirde, oes zunnestelsel en den hêlen cosmos zyn nie gemakkelik uut te leggen in 'n stikske tekst. Mei computers goat da wel 'n hêel stik gemakkelikker. Voer iemand die zêre 'n overzicht wil krygn, bestoan d'r hêel wa interessante computerprogramma's lik Celestia (Mac, Linux, Windows)
  • Google Earth

Referenties[bewerkn | brontekst bewerken]

  1. Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
  2. Newman, William L. (July 9, 2007). Age of the Earth. Publications Services, USGS. dd 20 September 2007.
  3. Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Geological Society, London, Special Publications 190: 205-221. dd 20 September 2007.
  4. Stassen, Chris (September 10, 2005). The Age of the Earth. The TalkOrigins Archive. dd 20 September 2007.
Wikimedia Commons