Naar inhoud springen

Nobelprys

Koppelingen bewerken
Winnoare van e Nobelprys
Van Wikipedia
Nobelprys

E goudn medaille met e profiel van Alfred Nobel da noa links kykt met d'n tekst "ALFR• NOBEL" an de linkerkant en "NAT• MDCCCXXXIII OB• MDCCCXCVI" an de rechterkant.
Uutgereikt vo Bydraagn die 't grotste nut vo de mensheid ein ipgebrocht in de gebiedn van de Nateurkunde, Scheikunde, Fysiologie of Geneeskunde, Literateure, Vrede, en Economie.
Presentateur Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn (Nateurkunde, Scheikunde en Economie[1])
Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut (Fysiologie of Geneeskunde)
Zweedse Academie (Literateure)
Nôors Nobelcomité (Vrede)
Land Zweedn (ol de pryzn behalve de Vredesprys)
Nôorweegn (ollêne de Vredesprys)
Êeste uutreikienge 10 december 1901
Belôonienge Een goudn medaille, een diploma, en e geldprys van 11 miljoen SEK (oungeveer US$ 1.035.000 in 2023)[2][3]
Antal laureoatn 627 pryzn uutgereikt an 1.012 menschn en organisoaties (toet 2024)[2]
Website nobelprize.org

De Nobelpryzn (Zweeds: Nobelpriset, Nôors: Nobelprisen) zyn pryzn die beheerd wordn deur de Nobelstichtienge en wordn toegekend vôgns 't principe van "vo 't grotste nut van de mensheid". De pryzn wierdn vo d'n êeste kêe uutgereikt in 1901, wuk da de vuufde verjoardag wos van d'n dôod van Alfred Nobel.[2] De ôorsprounkelikke Nobelpryzn giengn over vuuf gebiedn: nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, literateure en vrede, lik of da 't beschreevn stound in 't testament van Nobel. Een zeste prys, de Prys vo Economische Weetnschappn, wierd in 1968 inesteld deur de Sveriges Riksbank (de Zweedse centroale bank) ter noagedachtenisse an Alfred Nobel.[2][4][5] De Nobelpryzn wordn algemêen anzien lik de mêest prestigieuze pryzn in nunder specifieke vakgebiedn.[6][7]

Behalve in uutzounderlikke omstandigheedn, lik een oorloge, wordn ol de zesse pryzn joarliks uutgedêeld. Elkn winnoare, da ze een laureoat noemn, krygt een goudn medaille, een diploma en een geldprys. In 2023 wos die geldprys 11.000.000 SEK, wuk da oungeveer gelyk stoat an 1.035.000 amerikoanschen dollar.[3] Ip de medaille stoat 't profiel van Nobel mè "NAT. MDCCCXXXIII-OB. MDCCCXCVI", wuk da verwyst noa zyn gebôortejoar 1833 (NAT) en zyn sterfjoar 1896 (OB). D'r meugn nie mêer of drie menschn e prys dêeln, oewêl da de Nobelprys vo de Vrede wel an organisoaties van mêer of drie menschn ku wordn gegeevn.[8] Nobelpryzn wordn nie achter d'n dôod (postuum) uutgereikt, moa azen persôon een prys toegekend krygt en doarachter sterft vôorn da 't overhandigd is, wordt de prys wel nog uutgedêeld.[9]

Tusschn 1901 en 2024 zyn de vuuf Nobelpryzn en de Prys vo Economische Weetnschappn (sinds 1969) olles t'ope 627 kêers uutgereikt an 1.012 menschn en organisoaties.[10] Vuuf menschn en twêe organisoaties ein ol mêer of êen Nobelprys gekreegn.[11]

Geschiedenisse

[bewerk'n | brontekst bewerken]
Een zwart-witfoto van e bebaarden vint in zyn viftig joar die in e stoel zit.
D'r is e veroal da zegt da Alfred Nobel de lelyke verrassienge a van zyn eign dôodsprentje (obituarium) te leezn in e Fransche gazette, met d'n titel "De marchang van d'n dôod is dôod".

Alfred Nobel is geboorn ip 21 oktober 1833 in Stockholm, Zweedn, in e familie van ingenieurs.[12] J' wos e scheikundign, ingenieur, en uutviender. In 1894 kocht Nobel d' yzer- en stoalfabrieke Bofors, wuk dat 'n ommebouwde toet e grôte woapnfabrikant. Nobel vienddege ôok ballistiet uut. Die uutviendienge wos e vôorlôper van vele rôokloze militaire explosievn, in 't byzounder 't Britsche rôokloze poeier cordiet. Deure van zyn patentclaims gerakte Nobel uutendelik verwikkeld in e patentrechtszoake over cordiet. Nobel vergoarde e fortuin binst zyn leevn, woarvan da 't grotste dêel vôortkwam uut zyn 355 uutviendiengn. Dynamiet is doarvan de bekenste.[13]

D'r is e gekend veroal da Nobel in 1888 stief verschoot on 't n zyn eign obituarium (in memoriam) las in e Fransche gazette, met d'n titel "De marchang van d'n dôod is dôod". 't Wos eigenlik Alfred zyn broere Ludvig die gestorvn wos; 't artikel wos acht joar te vroege. 't Artikel brocht Nobel van zyn melk en miek em benauwd over oe dan de menschn em giengn onthouwn. Da gaf em d' inspiroatie vo zyn testament te verandern.[14] Historici ein da veroal nie kunn'n bevestign en sommigte anzien 't lik e fabeltje.[15][16]

Ip 10 december 1896 stierf Alfred Nobel in zyn villa in San Remo, Itoalië, an e hessenbloedienge. J' wos 63 joar oed.[17]

Nobel schrêef verschillige testamentn binst zyn leevn. Zyn latste miekt ie mêer of e joar vôorn zyn dôod, en j' têkende et in de Zweeds-Nôorse Club in Parys ip 27 november 1895.[18][19] Toet idderêen zyn grôte verbazing specificeerde Nobel zyn latste testament da zyn fortuin moeste gebruukt wordn vor e reekse pryzn te moakn vo degenen die "'t grotste nut an de mensheid" bringn ip 't gebied van nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, literateure en vrede.[20] Nobel liet 94% van zyn totoale bezittiengn, zo'n 31 miljoen SEK (oungeveer US$ 186 miljoen of € 150 miljoen in 2008), achter vo de vuuf Nobelpryzn in te stelln.[21][22] Deur de scepsis round 't testament, wierd 't pas ip 26 april 1897 goedgekeurd deur 't Storting in Nôorweegn.[23] De executeurs van 't testament, Ragnar Sohlman en Rudolf Lilljequist, richtn de Nobelstichtienge ip vo 't fortuin te beheern en d' uutreikienge van de pryzn t' organiseern.[24]

In de richtlynn van Nobel wierd e Nôors Nobelcomité angeduud vo de Vredesprys uut te reikn. De leedn doarvan wierdn kort achter de goedkeurienge van 't testament in april 1897 benoemd. Kort doarachter wierdn d' andre prys-uutreiknde organisoaties angeduud: 't Karolinska Instituut ip 7 juni, de Zweedse Academie ip 9 juni en de Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn ip 11 juni.[25] De Nobelstichtienge kwam toet een akkôord over de richtlynn vo d' uutreikienge van de pryzn; en in 1900 wierdn de nieuw gemoakte statuutn van de Nobelstichtienge ofgekondigd deur Keunienk Oscar II.[20]

Nobelstichtienge

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oprichtienge van de Nobelstichtienge

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oofdartikel: Nobelstichtienge

E papier met e schône geschrift d'rip en d'n titel "Testament"
't Testament van Alfred Nobel, woarin da stound da 94% van zyn totoale bezittiengn moeste gebruukt wordn vo de Nobelpryzn in te stelln.

Vôgns zyn testament dat ip 30 december 1896 in Stockholm wierd vôorngeleezn, moeste een stichtienge ipgericht deur Alfred Nobel degenen belôonn die de mensheid dienn. De Nobelprys wierd gefinancierd deur Alfred Nobel zyn persôonlik fortuin. Vôgns d' officiële bronnn liet Alfred Nobel 't grotste dêel van zyn fortuin noa an de Nobelstichtienge, wuk da nu den economische boasis vormt van de Nobelprys.[26]

De Nobelstichtienge wierd ip 29 juni 1900 ipgericht lik e privé-organisoatie. Eure toake is vo de financiën en d' administroatie van de Nobelpryzn te beheern.[27] In overêenstemmienge met Nobel zyn testament, is de primêre toake van de stichtienge et beheern van 't fortuin da Nobel an 't nageslacht eit achtergeloatn. Robert en Ludvig Nobel woarn betrokkn by den olie-industrie in Azerbeidzjan, en vôgns de Zweedse historicus E. Bargengren, die toegang a toet 't archief van de familie Nobel, wos da de "beslissienge vo 't geld van Alfred uut Bakoe te meugn oaln, wuk da de doorslaggevnde factor wierd woadeure dan de Nobelpryzn kostn wordn ingesteld".[28] Een andre belangryke toake van de Nobelstichtienge is 't internationoal in de markt zettn van de pryzn en 't toezicht oudn ip d' informele administroatie die by de pryzn komt kykn. De stichtienge is nie betrokkn by 't selectieproces van de Nobellaureoatn.[29][30] De Nobelstichtienge trekt in vele ipzuchtn ip een investeringsmaatschappye, omdan ze 't geld van Nobel investeern vo een goeie financiële boasis te creëren vo de pryzn en d' administratieve activiteitn. De Nobelstichtienge is in Zweedn vrygesteld van olle belastings (sinds 1946) en van investeringsbelastings in de Verênigde Stoatn (sinds 1953).[31] Sinds de joarn 80 zyn d' investeriengn van de stichtienge winstgevender gekommn, en per 31 december 2007 bedroegn de bezittiengn van de Nobelstichtienge oungeveer 3,628 miljard Zweedse krôonn (oungeveer US$ 560 miljoen).[32]

Vôgns de statuutn bestoat de stichtienge uut e besteur van vuuf Zweedse of Nôorse stoatsburgers, mè nundern zetel in Stockholm. De vôorzitter van 't besteur wudt angesteld deur de Zweedse Keunienk in de Rade, en de viere andre leedn wordn gekoozn deur de trustees van d' instelliengn die de pryzn uutreikn. D'r wudt een uitvoerend directeur gekoozn uut de besteursleedn, e ploatsvervangend directeur wudt angesteld deur de Keunienk in de Rade, en twêe ploatsvervangers wordn angesteld deur de trustees. Sinds 1995 wordn echter ol de leedn van 't besteur gekoozn deur de trustees, en den uitvoerend directeur en zyn ploatsvervanger wordn deur 't besteur zelve angesteld. Neffest 't besteur bestoat de Nobelstichtienge uut d' instelliengn die de pryzn uutreikn (de Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn, de Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut, de Zweedse Academie en 't Nôors Nobelcomité), de trustees van die instelliengn, en de auditors.[32]

Kapitoal en kostn van de stichtienge

[bewerk'n | brontekst bewerken]

't Kapitoal van de Nobelstichtienge wudt vandoage den dag vo 50% g'investeerd in andêeln, 20% in obligoaties en 30% in andre investeriengn (lik hedgefondsn of vastgoed). De verdêelienge kan mè 10 percent variëren.[33] In 't begun van 2008 wos 64% van 't geld surtout g'investeerd in Amerikoansche en Europeesche andêeln, 20% in obligoaties, en doarby 12% in vastgoed en hedgefondsn.[34]

In 2011 woarn de totoale joarlikse kostn oungeveer 120 miljoen krôonn, woarvan 50 miljoen krôonn vo 't pryzngeld. Nog eki 27,4 miljoen krôonn gieng noar instelliengn en menschn die betrokkn woarn by d' uutreikienge van de pryzn. Den boel binst de Nobelweke in Stockholm en Oslo kostte 20,2 miljoen krôonn. D' administroatie, 't Nobelsymposium en gelykoardige zoakn kosttn 22,4 miljoen krôonn. De kostn van de prys vo Economische Weetnschappn van 16,5 miljoen krôonn wudt betoald deur de Sveriges Riksbank.[33]

Êeste Nobelpryzn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
E zwart-witfoto van e bebaarden vint in zyn viftig joar die in e stoel zit.
Wilhelm Röntgen, die d'n êeste Nobelprys vo de Nateurkunde krêeg vo zyn ountdekkienge van röntgenstroaliengn.

Eki da de Nobelstichtienge en eur richtlynn in orde woarn, begostn de Nobelcomités mè 't verzoameln van nominoaties vo d' êeste pryzn. Doarachter stuurden ze e lyste van vôorlopige kandidoatn noa d' instelliengn die de pryzn uutreikn.

De shortlist van 't Nobelcomité vo de Nateurkundeprys vermeldde Wilhelm Röntgen zyn ountdekkienge van röntgenstroaliengn en 't werk van Philipp Lenard over kathodestroaln. D' Academie van Weetnschappn kooz Röntgen vo de prys.[35][36] In de latste decennia van de 19e êeuwe an vele scheikundigen belangryke bydraagn geleverd. Doarom wos d' academie by de Scheikundeprys "voorol gediend mè 't simpelweg bepoaln van de volgorde woarin da die weetnschappers de prys moestn krygn".[37] D' academie krêeg 20 nominoaties, woarvan elve vo Jacobus Henricus van 't Hoff.[38] Van 't Hoff krêeg de prys vo zyn bydraagn in de chemische thermodynamica.[39][40]

De Zweedse Academie kooz den dichter Sully Prudhomme vo d'n êeste Nobelprys vo de Literateure. E groep woarounder 42 Zweedse schryvers, kunstenoars en literaire critici protesteerde teegn die beslissienge, omda ze verwacht an da Leo Tolstoj de prys gienk krygn.[41] Sommigte, lik Burton Feldman, ein e masse kritiek g'ed ip dien prys, omda ze Prudhomme e moatigen dichter viendn. Feldman zyn uutleg is da de mêeste leedn van d' academie vôorkeure an vo Victoriaansche literateure en doarom e Victoriaanschn dichter koozn.[42] D'n êeste prys vo Fysiologie of Geneeskunde gieng noa d'n Duutschn fysioloog en microbioloog Emil von Behring. In de joarn 1890 ountwikkelde von Behring een antitoxine vo d'n beandelieng van difterie, e ziekte die toet ton toe duzenden dôoie per joar kostte.[43][44]

D'n êeste Nobelprys vo de Vrede gieng noa de Zwitser Jean Henri Dunant vo zyn rolle by d' oprichtienge van 't Internationoal Rôo Kruus en d' inleidienge van de Conventie van Genève. De prys wierd gedêeld me de Fransche pacifist Frédéric Passy, uprichter van de Vredesliga en t'ope me Dunant actief in den Alliantie vo Orde en Beschoavienge.

Twidde Weireldoorloge

[bewerk'n | brontekst bewerken]

In 1938 en 1939 verbood 't Derde Ryk van Adolf Hitler an drie laureoatn uut Duutsland (Richard Kuhn, Adolf Friedrich Johann Butenandt, en Gerhard Domagk) om nunder prys t' anveirden.[45] Ze woarn doarachter wel olle drie in stoat van nunder diploma en medaille t' ountvangn.[46] Oewêl da Zweedn officieel neutroal wos binst de Twidde Weireldoorloge, wierdn de pryzn oregelmoatig uutgereikt. In 1939 wierd de Vredesprys nie uutgereikt. Van 1940 toet 1942 wierd in gin êen categorie e prys toegekend, vanweuge de bezettienge van Nôorweegn deur Duutsland. 't Joar doarachter wierdn ol de pryzn uutgereikt, behalve die vo literateure en vrede.[47]

Binst de bezettienge van Nôorweegn vluchtn d'r drie leedn van 't Nôors Nobelcomité in balliengschap. D' andre leedn koozn ountnappn an vervolgienge deur de Duutschers omdan de Nobelstichtienge verkloarde da 't gebouw van 't comité in Oslo Zweeds eigndom wos. Doarom wos 't e veilige oaven vo 't Duutsche leger, da nie in oorloge wos me Zweedn.[48] Die leedn ieldn 't werk van 't comité gounde, moar reiktn gin pryzn uut. In 1944 zörgde de Nobelstichtienge, t'ope mè de drie leedn in balliengschap, d'rvôorn da d'r nominoaties vo de Vredesprys wierdn ingediend en da de prys were uutgereikt kost wordn.[45]

Prys vo Economische Weetnschappn

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oofdartikel: Prys van de Zweedse Ryksbank vo economie

Koarte van Nobellaureoatn per land

Achter de Twidde Weireldoorloge ountwikkelde d' economie eur rap lik een academische discipline en wierd z' olsan mêer erkend lik e belangryk weetnschappelik gebied.[49] In 1968 vierde de Zweedse centroale bank, de Sveriges Riksbank, eur 300-joarig bestoan en ze dounêerde e som geld an de Nobelstichtienge vo gebruukt te wordn vo e nieuwe prys in 't leevn te roepn in 't gebied van economische weetnschappn. 't Joar doarachter, in 1969, wierd de Prys vo Economische Weetnschappn vo d'n êeste kêe uutgereikt. De Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn is verplicht vo de laureoat vo economie ip dezelste maniere te kiezn of vo de weetnschappelike Nobelpryzn. D' êeste laureoatn vo den Economieprys woarn Jan Tinbergen en Ragnar Frisch, "vo 't ountwikkeln en toepassn van dynamische modelln vo d' analyse van economische processn".[50][51] 't Besteur van de Nobelstichtienge besliste da ze achter die toevoegienge gin nieuwe pryzn mêer zou toeloatn.[52]

Uutreikiengsproces

[bewerk'n | brontekst bewerken]

't Proces vo de pryzn uut te reikn is bykans 't zeste vo ol de Nobelpryzn, 't grotste verschil is wie da d'r nominoaties mag moakn vo elkn prys.[53]

D' ankoendegienge van de laureoatn vo de Nobelprys vo de Scheikunde in 2009 deur Gunnar Öquist, vastn secretoaris van de Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn.
D' ankoendegienge van de Nobelprys vo de Literateure in 2009 deur Peter Englund in 't Zweeds, Iengels en Duuts.

Nominoaties

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Nominoatieformuliern wordn deur 't Nobelcomité noar oungeveer 3.000 menschn gestuurd, mêestol in september 't joar vôorn da de pryzn wordn uutgereikt. Da zyn mêestol belangryke academici die in e relevant vakgebied werkn. Vo de Vredesprys wordn d'r ôok vroagn gestuurd noa regeriengn, vroegere winnoars van de Vredesprys, en udige of vroegere leedn van 't Nôors Nobelcomité. D'n deadline vo 't werekêern van de nominoatieformuliern is 31 januoari van 't joar van d' uutreikienge.[53][54] 't Nobelcomité nomineert oungeveer 300 meugelikke laureoatn uut die formuliern en extra noamn.[55] De genomineerdn wordn nie in 't openboar bekendgemoakt, en ze wordn ôok nie verteld dan ze overwoogn wordn vo de prys. Olle nominoatiedossiers vo e prys bluuvn vo 50 joar achter d' uutreikienge van de prys verzegeld.[56][57]

Oofdartikel: Lyste van Nobellaureoatn

Selectie

[bewerk'n | brontekst bewerken]

't Nobelcomité makt ton e rapport woarin da 't advies van experts in de relevante gebiedn stoat. Da rapport wudt, t'ope me de lyste van vôorlopige kandidoatn, noa d' instelliengn gestuurd die de pryzn uutreikn.[58] D'r zyn viere instelliengn die de zesse pryzn uutreikn:

D' instelliengn kommn t'ope vo de laureoat of laureoatn in elk gebied te kiezn me mêerderheid van stemmn. Nunder beslissienge, woateegn da j' nie in beroep ku goan, wudt direct achter de stemmienge bekendgemoakt.[59] D'r meugn maximoal drie laureoatn en twêe verschillige werkn per prys gekoozn wordn. Behalve by de Vredesprys, die an instelliengn ku wordn gegeevn, meugn de pryzn ollêne an individuen wordn toegekend.[60] De winnoars wordn deur d' uutreiknde instelliengn in d' êeste twêe weekn van oktober bekendgemoakt.

Postume nominoaties

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oewêl da postume nominoaties nu nie mêer toegeloatn zyn, mochten menschn die stierrvn in de moandn tusschn nunder nominoatie en de beslissienge van 't pryscomité ôorsprounkelik de prys wel nog krygn. Da's twêe kêers gebeurd: de Literateureprys in 1931 vo Erik Axel Karlfeldt, en de Vredesprys in 1961 vo VN-Secretoaris-Generoal Dag Hammarskjöld. Sinds 1974 moetn laureoatn in leevn zyn ip 't moment van d' ankoendegienge in oktober. D'r is êen laureoat, William Vickrey, die in 1996 stierf achter da de prys (vo Economie) wierd ankoendigd, moa vôorn dat 'n overhandigd kost wordn.[61] Ip 3 oktober 2011 wierdn de laureoatn vo de Nobelprys vo de Fysiologie of Geneeskunde bekendgemoakt; moa 't comité wist nie dat êen van de laureoatn, Ralph M. Steinman, drie doagn idder gestorvn wos. 't Comité eit de prys van Steinman erbekeekn, angezien de regele is da de prys nie postuum wudt uutgereikt,[9] moa besliste da de beslissienge om Steinman de prys te geevn "te goeder trouw" wos genoomn, en dat 't azo gienk bluuvn, en de prys wierd uutgereikt.[62]

Tyd tusschn ountdekkienge en erkennienge

[bewerk'n | brontekst bewerken]

In Nobel zyn testament stound da de pryzn moestn uutgereikt wordn vor ountdekkiengn die "in 't vôorgoande joar" woarn gedoan. In 't begun wierdn de pryzn ton ôok mêestol gegeevn vo recente ountdekkiengn.[63] Sommigte van die vroege ountdekkiengn wierdn loater echter ountkracht. Byvôorbeeld: Johannes Fibiger krêeg in 1926 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde vo zyn zogezegde ountdekkienge van e parasiet die kanker verôorzoakte.[64] Vo zukke gênante momentn te vermyen, begostn ze d' uutreikiengn olsan mêer te geevn an weetnschappelike ountdekkiengn die d'n tand des tyds an deurstoun.[65][66][67] Vôgns Ralf Pettersson, e vroegeren vôorzitter van 't Nobelpryscomité vo Fysiologie of Geneeskunde, "wudt 't criterium 't vôorgoande joar' deur de Nobelvergaderienge g'interpreteerd lik 't joar woarin da de vulle impact van d' ountdekkienge dudelik is gekommn."[66]

Een koamer met fotto's an de meurn. In't middn van de koamer stoat een outn toafel me stoeln rount.
De koamer van 't Nôors Nobelcomité.

D'n tyd tusschn d' uutreikienge en de prestoatie verschilt van discipline toet discipline. De Literateureprys wudt mêestol uutgereikt vor e hêel oeuvret ("cumulative lifetime body of work") in plekke van vo êen inkele prestoatie.[68][69] Ôok de Vredesprys ku vo e levenswerk uutgereikt wordn. Zo krêeg laureoat Martti Ahtisaari in 2008 de prys vo zyn werk om internationoale conflictn ip te lossn.[70][71] Ze kunn'n echter ôok vo specifieke recente gebeurtenissn uutgereikt wordn.[72] Zo krêeg Kofi Annan in 2001 de Vredesprys biekans viere joar achter dat 'n Secretoaris-Generoal van de Verênigde Noaties wos gewordn.[73] Lik da ôok Yasser Arafat, Yitzhak Rabin en Shimon Peres de prys krêegn in 1994, oungeveer e joar achter dan ze de Oslo-akkôordn succesvul an ofgeslootn.[74] Een controverse ountstound omdan ze in 2009 de Nobelprys vo de Vrede an Barack Obama goavn in zyn êeste joar lik Amerikoanschn president.[75][76]

Pryzn vo nateurkunde, scheikunde en geneeskunde wordn normoal gezien idder uutgereikt achter da de prestoatie algemêen is anveird. Soms deurt da decennia - zo dêelde Subrahmanyan Chandrasekhar d'n Nateurkundeprys in 1983 vo zyn werk an sterrestructeure en evolutie uut de joarn 1930.[77][78] Nie olle weetnschappers leevn lange genoug vo nunder werk erkend te zien wordn. Sommigte ountdekkiengn kommn nôois in anmerkienge vor e prys azen impact pas dudelik wudt achter da d' ountdekkers ol gestorvn zyn.[79][80][81]

Prys-uutreikiengn en gelykoardige evenementn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
Een vint in zyn viftig joar die achter e bureau stoat me computers d'rip. Ip d'n bureau stoat er e platje met "Kungl. Vetensk. Akad. Sigil".
Giovanni Jona-Lasinio binst de Nobellezienge van Yoichiro Nambu in d' Aula Magna in Stockholm in 2008.
Twêe menschn die ip e podium stoan. De vint links is in zyn andn an 't klappn en kykt noa d'n andren. D'n twidden vint is an 't lachn en tôont twêe zoakn an 't publiek. D' objectn zyn e diploma en e deuztje met e goudn medaille.
Barack Obama achter dat 'n de Nobelprys vo de Vrede ountvieng in 't stadhuus van Oslo uut andn van d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité Thorbjørn Jagland in 2009.

Behalve de Vredesprys wordn de Nobelpryzn uutgereikt in Stockholm, Zweedn, ip de joarlikse Prys-uutreikienge ip 10 december, de verjoardag van 't overlydn van Nobel. De leziengn van de laureoatn wordn normoal gezien in de doagn vôorn d' uutreikienge g'oudn. De Vredesprys en de byorende leziengn wordn gepresenteerd ip de joarlikse uutreikienge in Oslo, Nôorweegn, mêestol ôok ip 10 december. D' uutreikiengn en de bankettn die d'rby orn zyn mêestol grôte internationoale evenementn.[82][83] De pryzn die in Zweedn wordn uutgereikt, goan deure in 't Concerthuus van Stockholm, direct gevolgd deur 't Nobelbanket in 't Stadhuus van Stockholm. D' uutreikienge van de Nobelprys vo de Vrede gienk idder deure in 't Nôors Nobel-instituut (1905–1946), in d' aula van d' Universiteit van Oslo (1947–1989), en in 't Stadhuus van Oslo (sinds 1990 toet nu).[84]

't Oogtepunt van d' uutreikienge in Stockholm is 't moment da elken Nobellaureoat noa vôorn stapt vo de prys t' ountvangn uut d' andn van de Keunienk van Zweedn. In Oslo is 't d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité die de Vredesprys overhandigt, in de byzynheid van de Keunienk van Nôorweegn en de Nôorse keunienklikke familie.[83][85] In 't begun wos Keunienk Oscar II d'r nie mee akkôord da zulke grôte pryzn an buutnlanders wierdn gegeevn.[86]

Nobelbanket

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oofdartikel: Nobelbanket

Een gedekten toafel met e wit toafelklêed. D'r stoan vele tellôorn en gloazn en een menukoarte zichtboar ip d'n toafel.
Toafel ip 't Nobelbanket in Stockholm in 2005.

Achter d' uutreikienge in Zweedn wudt d'r e banket g'oudn in de Blauwe Zoale van 't Stadhuus van Stockholm, woa da de Zweedse keunienklikke familie by is, t'ope me zo'n 1.300 gastn. 't Banket vo de Nobelprys vo de Vrede wudt in Nôorweegn g'oudn in 't Oslo Grand Hotel achter d' uutreikienge. Neffest de laureoatn zyn ôok d'n vôorzitter van 't Storting anwezig, nu en ton de Zweedse êerste minister, en, sinds 2006, de Keunienk en Keuniginne van Nôorweegn. In totoal zyn d'r e stik of 250 gastn.

Nobellezienge

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Vôgns de statuutn van de Nobelstichtienge is elken laureoat verplicht vor e publieke lezienge te geevn over een ounderwerp da te moakn eit me 't thema van nunder prys.[87] De Nobellezienge lik e retorisch genre eit d'r decennia over gedoan vo zyn udig formoat te krygn.[88] Die leziengn goan normoal gezien deure binst de Nobelweke (de weke vôorn d' uutreikienge en 't banket, die begunt me d' ankomste van de laureoatn in Stockholm en normoal endigt me 't Nobelbanket), moa da's nie verplicht. De laureoat is ollêne moa verplicht vo de lezienge te geevn binnn de zesse moandn achter dat 'n de prys eit ountvangn, moa sommigte zyn zelfs nog loater deuregegoan. Zo krêeg d'n Amerikoanschn president Theodore Roosevelt de Vredesprys in 1906, moa j' gaf zyn lezienge pas in 1910, achter zyn ambtstermyn.[89] De leziengn wordn g'organiseerd deur dezelste organisoatie die de laureoatn eit gekoozn.[90]

"Militaire begroafploatsn in elkn oek van de weireld zyn 't stille bewys van 't foaln van nationoale leiders om 't menselik leevn te heilign."
— Yitzhak Rabin, in zyn Nobellezienge vo de Vredesprys in 1994[91]

Nobel Minds

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Van 1959 toet 1990 bracht de Zweedse journalist Bengt Feldreich de laureoatn van de weetnschapspryzn t'ope vor e discussie, uutgezoundn lik Snillen spekulerar (in 't Iengels Science and Man), êest ip de radio, en ton vanaf 't middn van de joarn '60 ip Sveriges Television. Sinds 2004 is 't programma e coproductie me BBC World News ounder d'n titel Nobel Minds, en sinds 2011 wudt 't gepresenteerd deur Zeinab Badawi.[92][93]

Pryzn

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Medailles

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oofdartikel: Nobelprysmedaille

E zwoar versierd papier me de noame "Fritz Haber" d'rip.
't Diploma van Fritz Haber is iere te zien. J' krêeg da vo d' ountwikkelienge van e methode vo ammoniak te synthetiseern. Laureoatn krygn e zwoar versierd diploma t'ope met e goudn medaille en 't pryzngeld.

De Nobelstichtienge miek ip 30 meie 2012 bekend da ze 't contract vo de productie van de vuuf (Zweedse) Nobelprysmedailles a gegeevn an Svenska Medalj AB. Tusschn 1902 en 2010 wierdn de Nobelprysmedailles gesleegn deur Myntverket (de Zweedse Munte), die in 2011 achter 107 joar stoptige me nunder activiteitn. In 2011 miek de Munte van Nôorweegn, in Kongsberg, de medailles. De Nobelprysmedailles zyn geregistreerde handelsmerkn van de Nobelstichtienge.[94]

Elke medaille eit een ofbeeldienge van 't lienkerprofiel van Alfred Nobel an de vôorkant. De medailles vo nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, en literateure ein ollemolle dezelste vôorkant, met d' ofbeeldienge van Alfred Nobel en de joarn van zyn gebôorte en dôod. 't Portret van Nobel stoat ôok ip de vôorkant van de Vredesprysmedaille en de medaille vo d'n Economieprys, moa met een e bitje ander ountwerp. Zo wudt de noame van de laureoat byvôorbeeld ip de rand van d'n Economiemedaille gegraveerd.[95] D' ofbeeldienge ip den achterkant van e medaille verschilt noargelang d' instellienge die de prys uutreikt. Den achterkant van de medailles vo scheikunde en nateurkunde is wel 't zeste.[96]

Olle medailles die vôorn 1980 zyn gemakt, zyn gesleegn in 23 karaat goud. Sindsdien wordn ze gesleegn in 18 karaat groen goud beplat me 24 karaat goud. 't Gewichte van elke medaille verschilt me de weirde van goud, moa 't is gemiddeld zo'n 175 gram per medaille. D'n diameter is 66 mm en de dikte varieert tusschn 5,2 mm en 2,4 mm.[97] Deur de ôge weirde van 't goud en 't feit dan ze dikkels in 't openboar wordn tentoongesteld, wordn Nobelmedailles soms gepikt.[98][99][100] Binst de Twidde Weireldoorloge wierdn de medailles van de Duutsche weetnschappers Max von Laue en James Franck vo de veilgheid noa Kopenhoagn gestuurd. Oen Duutsland Denemarkn binnnviel, eit d'n Hongoarschn scheikundign (en zelf ôok Nobellaureoat) George de Hevesy z' ipgelost in keunienkswater (nitro-hydrochloorzuur), vo confiscoatie deur nazi-Duutsland teegn te goan en vo juridische probleemn vo d' eignoarens te vermyen. Achter d'n oorloge wierd 't goud were uut d' iplossienge g'oald en wierdn de medailles ergootn.[101]

Diploma's

[bewerk'n | brontekst bewerken]
't Nobeldiploma dat in 1901 an Wilhelm Conrad Röntgen wierd gegeevn.

Nobellaureoatn krygn nunder diploma direct uut d' andn van de Keunienk van Zweedn, of in 't geval van de Vredesprys, d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité. Elk diploma wudt uniek ountworp'n deur d' instelliengn die de pryzn uutreikn, speciaal vo de laureoatn die ze krygn.[95] 't Diploma bevat een ofbeeldienge en tekst in 't Zweeds me de noame van de laureoat en normoal gezien ôok de redn woarom dan ze de prys en gekreegn. Gin êen van de laureoatn van de Nobelprys vo de Vrede eit ôois de redn ip nunder diploma stoan g'ed.[102][103]

Pryzngeld

[bewerk'n | brontekst bewerken]
Evolutie van 't pryzngeld tusschn 1901 en 2023, angepast an d' infloatie.

De laureoatn krygn e som geld olsan ze nunder pryzn ountvangn, in de vorm van e document da 't toegekende bedrag bevestigt.[95] 't Bedrag van 't pryzngeld angt of van oevele geld da de Nobelstichtienge da joar ku weggeevn. De pot is sinds de joarn '80 grôter gewordn; ton wos 't pryzngeld nog 880.000 SEK per prys (ounbveer 2,6 miljoen SEK in totoal, of 350.000 US-dollar vandoage den dag). In 2009 wos 't geldbedrag ol 10 miljoen SEK (1,4 miljoen US-dollar).[104][105] In juni 2012 wierd 't verleeg is noa 8 miljoen SEK.[106] Ot er twêe laureoatn de prys dêeln in een categorie, wudt 't pryzngeld gelykig verdêeld tusschn d' ountvangers. Ot er drie zyn, eit 't uutreiknd comité de keuze om 't geld gelykig in drieën te dêeln, ofwel d'n elft an êen ountvanger te geevn en e kart an d' andre twêe.[107][108][109] 't Gebeurt vele da d' ountvangers 't pryzngeld dounêern an weetnschappelike, culturele of humanitaire goeie doeln.[110][111] Vanaf 2025 is de geldprys per pryscategorie 11 miljoen Zweedse krôonn (SEK), wuk da gelyk stoat an oungeveer 1,035 toet 1,17 miljoen Amerikoanschen dollar.[112]

Statistiekn

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oofdartikel: Lyste van Nobellaureoatn per land

Verênigde Stoatn; 403 Nobellaureoatn (toet 2022).

Oofdartikel: Lyste van koppels die de Nobelprys krêegn

  1. Marie Skłodowska-Curie en Pierre Curie (t'ope me Henri Becquerel). Krêegn de Nobelprys vo de Nateurkunde (1903).
  2. Irène Joliot-Curie en Frédéric Joliot. Krêegn de Nobelprys vo de Scheikunde (1935).
  3. Gerty Cori en Carl Cori. Krêegn de Nobelprys vo Geneeskunde (1947).
  4. Gunnar Myrdal krêeg de Prys vo Economische Weetnschappn (1974), Alva Myrdal krêeg de Nobelprys vo de Vrede (1982).
  5. May-Britt Moser en Edvard I. Moser. Krêegn de Nobelprys vo Geneeskunde (2014).
  6. Esther Duflo en Abhijit Banerjee (t'ope me Michael Kremer). Krêegn de Prys vo Economische Weetnschappn (2019).[114]
  • Joarn zounder pryzn:
  • Nateurkunde: 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942
  • Scheikunde: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941, 1942
  • Fysiologie of Geneeskunde: 1915, 1916, 1917, 1918, 1921, 1925, 1940, 1941, 1942
  • Literateure: 1914, 1918, 1935, 1940, 1941, 1942, 1943
  • Vrede: 1914, 1915, 1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1948, 1955, 1956, 1966, 1967, 1972

Byzoundere laureoatn

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Mêervoudige laureoatn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
E zwart-witportret van e vrouwe in profiel.
Marie Skłodowska-Curie, êen van de vuuf menschn die de Nobelprys twêe kêers eit gekreegn (Nateurkunde en Scheikunde).

Vuuf menschn ein twêe Nobelpryzn gekreegn. Marie Skłodowska-Curie krêeg de Nateurkundeprys in 1903 vo eur werk round radioactiviteit en de Scheikundeprys in 1911 vo d' isoloatie van puur radium,[115] woadeure da z' d'n ênigsten persôon is die een Nobelprys krêeg in twêe verschillige weetnschappn. Linus Pauling krêeg in 1954 de Scheikundeprys vo zyn ounderzoek noa de chemische bindienge en de toepassienge doarvan ip de structeure van complexe stoffn. Pauling krêeg ôok de Vredesprys in 1962 vo zyn activisme teegn kernwoapns, woadeure dat 'n d'n ênigsten laureoat is me twêe oungedêelde pryzn. John Bardeen krêeg de Nateurkundeprys twêe kêers: in 1956 vo d' uutviendienge van de transistor en in 1972 vo de theorie van de supergeleidienge.[116] Frederick Sanger krêeg de prys twêe kêers in de Scheikunde: in 1958 vo 't bepoaln van de structeure van de insulinemolecule en in 1980 vo d' uutviendienge van e methode vo de boasesequenties in DNA te bepoaln.[117][118] Karl Barry Sharpless krêeg de Scheikundeprys in 2001 vo zyn ounderzoek round chiroale gekatalyseerde oxidoatiereacties, en de Scheikundeprys in 2022 vo klikchemie.

Twêe organisoaties ein de Vredesprys mêerdere kêers gekreegn. 't Internationoal Comité van 't Rôo Kruus krêeg em drie kêers: in 1917 en 1944 vo nunder werk binst de weireldoorloogn; en in 1963 in 't joar van nunder ounderdjoarig bestoan.[119][120][121] 't Oog Commissarioat vo de Vluchteliengn van de Verênigde Noaties (UNHCR) eit de Vredesprys twêe kêers gekreegn vo 't elpn van vluchteliengn: in 1954 en 1981.[122]

Familie-laureoatn

[bewerk'n | brontekst bewerken]

De familie Curie eit de mêeste pryzn gekreegn, me viere pryzn die an vuuf individuele laureoatn wierdn gegeevn. Marie Skłodowska-Curie krêeg de pryzn in Nateurkunde (in 1903) en Scheikunde (in 1911). Eur vint, Pierre Curie, dêelde de Nateurkundeprys van 1903 met eur.[123] Nunder dochter, Irène Joliot-Curie, krêeg de Scheikundeprys in 1935 t'ope met eur vint Frédéric Joliot-Curie. Doarbie was Henry Labouisse, de vint van Marie en Pierre Curie nunder twidde dochter Ève Curie, d'n directeur van UNICEF oen dat 'n de Nobelprys vo de Vrede ountvieng in 1965 in noame van d' organisoatie.[124]

Oewêl da gin êen familie 't record van de familie Curie ku krak'n, zyn d'r mêerdere families me twêe laureoatn. De Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde wierd in 1947 toegekend an 't getrouwde koppel Gerty Cori en Carl Ferdinand Cori,[125] en ôok an 't getrouwde koppel May-Britt Moser en Edvard Moser in 2014 (t'ope me John O'Keefe).[126] De Nateurkundeprys in 1906 wierd gewonn'n deur J. J. Thomson vo 't bewyzn da elektroonn dêeltjes zyn, en in 1937 deur zyn zeune, George Paget Thomson, vo 't bewyzn da ze ôok golfeignschappn ein.[127] William Henry Bragg en zyn zeune, William Lawrence Bragg, dêeldn de Nateurkundeprys in 1915 vo d' uutviendienge van röntgenkristallografie.[128] Niels Bohr krêeg de Nateurkundeprys in 1922, juuste lik zyn zeune, Aage Bohr, in 1975.[124][129] De Nateurkundeprys gieng in 1924 noa Manne Siegbahn, gevolgd deur zyn zeune, Kai Siegbahn, in 1981.[124][130] Hans von Euler-Chelpin, die de Scheikundeprys krêeg in 1929, wos de voader van Ulf von Euler, die in 1970 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde krêeg.[124] C. V. Raman krêeg de Nateurkundeprys in 1930 en wos d'n nounkel van Subrahmanyan Chandrasekhar, die dezelste prys krêeg in 1983.[131][132] Arthur Kornberg krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1959; Kornberg zyn zeune Roger krêeg loater de Scheikundeprys in 2006.[133] Arthur Schawlow krêeg de Nateurkundeprys van 1981, en wos getrouwd me de zuster van de Nateurkunde-laureoat van 1964, Charles Townes.[134] Twêe leedn van de familie Hodgkin krêegn een Nobelprys in ipêenvolgnde joarn: Sir Alan Lloyd Hodgkin dêelde in de Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1963, en wierd in 1964 gevolgd deur Dorothy Crowfoot Hodgkin, de vrouwe van zyn vulle neve, die allêne de Scheikundeprys won. Jan Tinbergen, die d'n êesten Economieprys won in 1969, wos de broere van Nikolaas Tinbergen, die in 1973 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde krêeg.[124] Gunnar Myrdal, die in 1974 d'n Economieprys krêeg, wos de vint van Alva Myrdal, Vredespryslaureoate in 1982.[124] Economielaureoatn Paul Samuelson (1970) en Kenneth Arrow (1972; gedêeld) woarn schôonbroers. Frits Zernike, die de Nateurkundeprys won in 1953, wos d'n oud-nounkel van de Nateurkunde-laureoat van 1999, Gerard 't Hooft.[135] In 2019 wierd d'n Economieprys an 't getrouwde koppel Abhijit Banerjee en Esther Duflo toegekend.[136] Christiane Nüsslein-Volhard krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1995, en eur neve Benjamin List krêeg de Scheikundeprys in 2021.[137] Sune Bergström krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1982, en zyn zeune Svante Pääbo krêeg dezelste prys in 2022. Edwin McMillan, die in 1951 de Prys in de Scheikunde dêelde, wos d'n nounkel van John Clauser, die in 2022 de Prys vo Nateurkunde krêeg.

Ountvangst en controverses

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Oofdartikel: Nobelprys controverses

Controversiële laureoatn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
Oen da 't bekend wierd da Henry Kissinger in 1973 de Nobelprys vo de Vrede gienk krygn, zyn d'r twêe leedn van 't Nôors Nobelcomité ipgestapt uut protest.

Ounder andre kritiekn zyn de Nobelcomités ol beschuldigd van e polletieke agenda t' ein, en van mêer verdienstelikke kandidoatn over 't ôofd te zien. Ze zyn ôok beschuldigd van eurocentrisme, surtout by de Literateureprys.[138][139][140]

Vredesprys

Êen van de mêest bekritiseerde Nobelpryzn vo de Vrede wos dien da ze goavn an Henry Kissinger en Lê Đức Thọ. Da zörgde d'rvôorn da twêe leedn van 't Nôors Nobelcomité nundern ontslag goavn.[141] Kissinger en Thọ krêegn de prys vo nunder ounderandeliengn vor e woapnstilstand tusschn Nôord-Vietnam en de Verênigde Stoatn in januoari 1973 binst de Vietnamoorloge. Moar ip 't moment da de prys wierd ankoendigd, woarn d'r nog olsan gevechtn bezig tusschn de twêe kantn.[142] Critici die sympathie an vo 't Nôordn zein da Kissinger gin vredesstichter wos, moa juuste 't omgekêerde: verantwoordelik vo 't uutbreidn van d'n oorloge. Degenen die teegn 't Nôordn woarn, kostn Lê Đức Thọ nie bekritiseern (veur wuk dan ze anzoagn lik zyn bedrieglikke praktiekn binst d' ounderandeliengn), omdan ie de prys weigerde.[56][143] De satiricus en muzikant Tom Lehrer eit ôois gezeid da "polletieke satire overbodig is gewordn oen da Henry Kissinger de Nobelprys vo de Vrede krêeg."[144]

Yasser Arafat, Shimon Peres en Yitzhak Rabin krêegn de Vredesprys in 1994 vo nunder inspanniengn vo vrede te moakn tusschn Israël en Palestina.[56][145] Direct achter d' ankoendegienge nam êen van de vuuf leedn van 't Nôors Nobelcomité ontslag en noemde Arafat e terrorist.[146] Nog mêer twyfels over Arafat wierdn brêed uutgesmeerd in verschillige gazettn.[147]

Een andre controversiële Vredesprys wos dien van Barack Obama in 2009.[148] De nominoaties woarn ol ofgeslootn elf doagn achter dat Obama president van de Verênigde Stoatn wierd, moa d' echte evaluoatie gebeurde binst de vôlgende achte moandn.[149] Obama zelve verkloarde dat 'n d'n prys nie verdiende, of dat 'n e plekke in da ryihtje van winnoars nie weird wos.[150][151] Vroegere laureoatn woarn verdêeld: sommigte zein dat 'n 't verdiende, andren zein dat 'n nog te winnig a gepresteerd vor ezoa prys te krygn. Zyn prys, t'ope me de vroegere pryzn vo Jimmy Carter en Al Gore, zörgde ôok vo beschuldigiengn van e liberoale bias.[152]

Aung San Suu Kyi krêeg de Vredesprys in 1991. Moar in 2015, oen da ze an de macht kwam in Myanmar, wierd ze zwoar bekritiseerd omda ze zweeg over de menschnrechtnschendiengn ounder eur besteur en surtout over de Rohingya-genocide. D'r woarn zelfs stemmn vo eur Nobelprys of te pakkn.[153][154]

Literateureprys

't Toekenn'n van de Literateureprys an Elfriede Jelinek in 2004 zörgde vor e protest van e lid van de Zweedse Academie, Knut Ahnlund. Ahnlund stapte ip en zei da de keuze vo Jelinek "ounherstelboare schoade a toebrocht an olle progressieve krachtn, en ôok de noarmale kyke ip literateure lik kunst eit in de warre gestuurd". J' beweerde da eur boeken "e masse tekst woarn die zounder artistieke structeure byêen woarn geschept".[155][156] De prys vo Herta Müller in 2009 zörgde ôok vo kritiek. Vôgns The Washington Post addn vele Amerikoansche literaire critici en professoren nôois van eur werk g'ôord.[157] Doadeure kreêgn die critici 't geveul da de pryzn te eurocentrisch woarn.[158] De Literateureprys vo Peter Handke in 2019 krêeg zwoare kritiek van verschillige schryvers, lik Salman Rushdie en Hari Kunzru, en wierd verôordeeld deur de regeriengn van Bosnië en Herzegovina, Kosovo en Turkeye, vanweuge zyn ountkennienge van de Bosnische genocide en zyn steun an Slobodan Milošević.[159]

Weetnschapspryzn

In 1949 krêeg de neuroloog António Egas Moniz de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde vo d' ountwikkelienge van de prefrontoale lobotomie. 't Joar d'rvôorn a Walter Freeman e versie van de proceduere bedacht die rapper en makkelikker uut te voern wos. Dêels deur al de publiciteit round d' ôorsprounkelikke proceduere, wierd de versie van Freeman uutgevoerd zounder goe noa te peizn of zounder rekenienge t' oudn me moderne medische ethiek. Gesteund deur belangryke tydschriftn lik The New England Journal of Medicine, wierd leucotomie of "lobotomie" zo populair datter in de drie joarn achter da Moniz de prys krêeg, e stik of 5.000 lobotomieën in de Verênigde Stoatn wierdn uutgevoerd.[160][161]

Over 't ôofd geziene prestoaties

[bewerk'n | brontekst bewerken]
Oewêl da Mohandas Gandhi vuuf kêers wierd genomineerd, eit 'n nôois e Nobelprys vo de Vrede gekreegn.
James Joyce, êen van de controversiële menschn die wierdn over 't ôofd gezien vo de Nobelprys vo de Literateure.

Oewêl da Mohandas Gandhi, een icoon van geweldloozheid in de 20e êeuwe, vuuf kêers wierd genomineerd vo de Nobelprys vo de Vrede (in 1937, 1938, 1939, 1947, en e poar doagn vôorn dat 'n vermôord wierd ip 30 januoari 1948), eit 'n em nôois gekreegn.[162][163] In 1948, 't joar van Gandhi zyn dôod, besliste 't Nôors Nobelcomité om da joar gin prys uut te reikn, met lik redn da "d'r gin geschikte leevnde kandidoat wos".[162][164] In 1989 spytigde 't comité 't nundern in 't openboar over die misser. Oen da de 14e Dalai Lama de Vredesprys krêeg, zei d'n vôorzitter da 't "vor e stik was lik eêrbetôon an de noagedachtenisse van Mahatma Gandhi".[165] Geir Lundestad, Secretoaris van 't Nôors Nobelcomité in 2006, zei 't vôlgende:

"De grotste misser in uze 106-joarige geschiedenisse is zounder twyfel da Mahatma Gandhi nôois de Nobelprys vo de Vrede eit gekreegn. Gandhi kost zounder de Nobelprys vo de Vrede. Moar of da 't Nobelcomité zounder Gandhi kan, da's een andre vroage."[166]

Andere bekende figeuren me brêed erkende bydraagn an de vrede zyn ôok over 't ôofd gezien. In 2009 brocht 't tydschrift Foreign Policy e lyste uut me zeevn menschn die "de prys nôois ein gewonn'n, moar 't wel addn moetn krygn". Die lyste bestound uut Gandhi, Eleanor Roosevelt, Václav Havel, Ken Saro-Wiwa, Sari Nusseibeh, Corazon Aquino en Liu Xiaobo.[167] Liu Xiaobo gienk uutendelik wel d'n Vredesprys in 2010 winn'n, binst dat 'n in 't gevang zat.

In 1965 wierd VN-Secretoaris-Generoal U Thant ingelicht deur de Nôorse Permanente Verteegnwoordiger by de VN dat 'n de prys van da joar gienk krygn, met de vroage of dat 'n die gienk anveirden. Achter overleg mè zyn staf zei t'n joa. Moa tegeliekertyd wos d'n vôorzitter van 't Nobelcomité, Gunnar Jahn, zwoar an 't lobbyen teegn U Thant, en ip 't latste moment gienk de prys noar UNICEF. De reste van 't comité wilde de prys eigelik an U Thant geevn vo zyn rolle in 't ountmyen van de Cubacrisis, 't stoakn van d'n oorloge in de Congo, en zyn aanhoudende bemiddelienge om een ende te moakn an de Vietnamoorloge. 't Meningsverschil deurde drie joar lank, woadeure dan d'r in 1966 en 1967 gin prys wierd uutgereikt, omda Gunnar Jahn e facto e veto stelde teegn de benoemienge van U Thant.[168]

De Literateureprys eit ôok controversiële missers. Adam Kirsch eit gesuggereerd da vele grôte schryvers de prys zyn misgeloopn vanweuge polletieke of nie-literaire redens. De zwoare focus ip Europeesche en Zweedse auteurs eit ôok vele kritiek gekreegn.[169] In 2009 gaf Peter Englund, de vastn secretoaris van de Zweedse Academie, toe da 't eurocentrische karakter van de prys e probleem wos, geweten an de neigienge van d' academie om idder een ansluutienge te viendn by Europeesche auteurs.[170] Deur die vôorkeure voor Europeesche schryvers stoan d'r nog olsan vele bekende Europeesche en niet-Europeesche auteurs ip de lyste van menschn die nôois ein gewonn'n, zoas Leo Tolstoj, Anton Tsjechov, J.R.R. Tolkien, Émile Zola, Marcel Proust, Vladimir Nabokov, James Joyce, August Strindberg, Simon Vestdijk, Karel Čapek; uut de Nieuwe Weireld: Jorge Luis Borges, Ezra Pound, John Updike, Arthur Miller, Mark Twain; en den Afrikoan Chinua Achebe.[171]

Kandidoatn kunn'n in 'tzeste joar mêerdere kêers genomineerd wordn. Gaston Ramon wierd toet nu toe in totoal 155 kêers genomineerd vo Fysiologie of Geneeskunde tusschn 1930 en 1953 (uut data toet 2016). Je stierf in 1963 zounder ôois een prys te winn'n. Pierre Paul Émile Roux krêeg 115 nominoaties in Fysiologie of Geneeskunde, en Arnold Sommerfeld krêeg d'r 84 in de Nateurkunde. Dat zyn de drie mêest genomineerde weetnschappers zounder prys in de openboare data.[172] Otto Stern wierd 79 kêers genomineerd vo de Nateurkundeprys tusschn 1925 en 1943, vôor dat 'n in 1943 uutendelik de prys krêeg.

De strenge regele da e prys an maximum drie menschn mag gegeevn wordn, is ôok e zwoar punt van kritiek.[173] Oen datter e prys wudt gegeevn vo een ountdekkienge die deur e team van mêer of drie man is gedoan, is 't er olsan êen of mêerdere die uut d'n bôot volln. E goed vôorbeeld wos in 2002: de prys wierd an Koichi Tanaka en John Fenn gegeevn vo d' ountwikkelienge van massaspectrometrie in eiwitchemie, e beslissienge woaby da de bydraagn van Franz Hillenkamp en Michael Karas van d' Universiteit van Frankfurt wierdn genegeerd.[174]

Een analoog veroal by de Nateurkundeprys uut 2013: deure van de drie-persôonslimiet zoagen e ploeg van drie fysici, Carl Hagen, Gerald Guralnik en Tom Kibble, de prys an nundern neuze verbipasseern. Ze addn in 1964 ol een artikel gepubliceerd da de basis legde vo oe da 't heelal begost, moa ze dêelden de prys van 2013 nie me Peter Higgs en François Englert, die ôok in 1964 artikels over da ounderwerp addn geschreevn. Ol de vuuf de weetnschappers kwoamn ip 't zeste uut, ol wos 't uut e verschilligen oek. Hagen zei da de simpelste uplossienge zou zyn om de drie-persôonsregele of te schaffn of om de erkenniengsperiode uut te breidn toet twêe joar.[175]

De regele datter gin pryzn postuum meugn wordn uutgereikt zorgt er ôok vôorn da sommigte menschn gin erkennienge krygn ozzen idder stervn da de prys wudt ankoendigd. Den Economieprys gienk byvôorbeeld nie noa Fischer Black, die stierf in 1995, oen da zyn co-auteur Myron Scholes d' êre krêeg in 1997 t'ope me Robert C. Merton vo nunder groundleggend werk in de woarde-bepoalienge van aandêeln-opties. By d' ankoendegienge wierd Black eur cruciale rolle wèl vermeld deur 't Nobelcomité.

Polletieke spellekes speeln soms ôok e rolle by 't weigern van erkennienge. Lise Meitner en Fritz Strassmann, die t'ope me Otto Hahn de kernsplietienge ountdektn, krêegn gin dêel van de Scheikundeprys in 1944 omda ze uut Duutsland vluchttn oen de nazi's an de macht kwoamn.[176] De rolle van Meitner en Strassmann wierd pas joarn loater in de blommetyes gezet, oen dan ze t'ope met Hahn d'n Enrico Fermi-prys uut 1966 krêegn.

Noadruk ip ountdekkiengn in plekke van uutviendiengn

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Alfred Nobel liet zyn fortuin achter vo joarlikse pryzn te financieern vo de menschn die "binst 't vôorgoande joar 't grotste nut an de mensheid ein gebrocht".[177] J' zei da de Nateurkundeprys moeste gegeevn wordn an de persôon "die de belangrykste 'ountdekkienge' of 'uutviendienge' bin'n de nateurkunde eit gemakt". Nobel a d'r zelve gin extra noadruk ip geleid, moa in de praktyk eit 't Nobelcomité istorisch gezien idder mêer ountzag vo ountdekkiengn of vo uutviendiengn: 77% van de Nateurkundepryzn is noar ountdekkiengn gegoan, vergeleekn me moa 23% vo uutviendiengn. Weetnschappers lik Christoph Bartneck en Matthias Rauterberg ein in tydschriftn argumenteerd da dizze focus de Nobelprys eit weggeduwd van d' ôorsprounkelikke bedôelienge, noamelik 't belôonn van de grotste bydrage an de moatschappye.[178]

Gender

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Ot et goat over de mêest prestigieuze pryzn in de STEM-gebiedn, goa 't er moa e stief klêen dêel noa vrouwn. Van de 210 laureoatn in de Nateurkunde, 181 in de Scheikunde en 216 in de Geneeskunde tusschn 1901 en 2018, woarn d'r moa drie vrouwn in de nateurkunde, vuuf in de scheikunde en twolve in de geneeskunde.[179] D'r wordn verschillige verkloariengn gegeevn vo da grôte verschil tusschn manne en vrouwe: gebioaste nominoaties, minder vrouwn in de specifieke weetnschappn, 't feit da pryzn dikkels decennia achter d' ountdekkienge wordn gegeevn (wuk dat een tiedsgeest reflecteert woarin da 't nog idder e mannweireld wos), en de tendens om vrouwn over 't ôofd te zien by pryzn die an een team gegeevn wordn.[180][181] Moa d'r is wel êen uutzounderienge: toet nu toe is Marie Curie d'n ênigsten persôon die Nobelpryzn eit gekreegn in twêe verschillige weetnschappn. Malala Yousafzai is den joengsten persôon ôois die de Vredesprys ountvieng; ze wos in 2014 noig moa 17 joar oud.

Stoatus van d'n Economieprys

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Peter Nobel anzie de Prys van de Zweedse Ryksbank vo Economische Weetnschappn ter Noagedachtenisse an Alfred Nobel lik e "voalsen Nobelprys" die d' êre van zyn famieljelid (Alfred Nobel) besmeurt, omdan 'n economie anziet lik een pseudoweetnschap.[182][183]

Weigeriengn en beperkiengn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
E zwart-witportret van e vint in e kostuum me plastron. D'n elft van zyn gezichte zit in de schouwte.
Richard Kuhn, die gedwoungn wierd vo zyn Nobelprys vo de Scheikunde te weigern.

D'r zyn twêe laureoatn die nundern Nobelprys vrywillig ein geweigerd. In 1964 krêeg Jean-Paul Sartre de Literateureprys, moar ie weigerde en zei: "Een schryver mag nie toestoan dat 'n in een instellienge wudt veranderd, zelfs nie ot 't in de mêest êervulle vorm gebeurt."[184] Lê Đức Thọ, die in 1973 de Vredesprys wierd toegekend vo zyn rolle in de Paryse Vredesakkôordn, weigerde omda 't er volgens em nog gin echte vrede wos in Vietnam.[185]George Bernard Shaw probeerde 't pryzngeld te weigern binst dat 'n de Literateureprys van 1925 anveirdde; uutendelik kwoamn ze overêen om 't te gebruukn vo d' Anglo-Swedish Literary Foundation ip te richtn.[186]

Binst 't Derde Ryk verinderde Adolf Hitler da Richard Kuhn, Adolf Butenandt en Gerhard Domagk nunder pryzn kostn anveirden. Ze krêegn olle drie nunder diploma en goudn medaille achter de Twidde Weireldoorloge.[187][188]

In 1958 weigerde Boris Pasternak zyn prys vo literateure uut benauwdheid vo wuk da de regerienge van de Sovjet-Unie gienk doen ozzen ie noa Stockholm zou reizn vo zyn prys g'oaln. De Zweedse Academie weigerde ip eur beurt zyn weigerienge en zei: "die weigerienge verandert nateurlik niks an de geldigheid van de prys."[185] D' academie miek me spyt bekend da d' uutreikienge van de Literateureprys da joar nie kost deuregoan, en ze ieldn em by toet 1989 oen da Pasternak zyn zeune de prys in zyn noame anveirdde.[189][190]

Aung San Suu Kyi krêeg de Nobelprys vo de Vrede in 1991, moar eur jounges anveirdden d'n prys omda ze ounder uusarrest wos geplatst in Myanmar (Birma); Suu Kyi gaf eur toesprake pas twêe decennia loater, in 2012.[191] Liu Xiaobo krêeg de Nobelprys vo de Vrede in 2010 binst dat 'n en zyn vrouwe lik polletieke gevangenen ounder uusarrest zatn in China, en j' kost de prys by zyn leevn nôois zelve anveirden.

Impact

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Cultureel

[bewerk'n | brontekst bewerken]
De laureoatn vo de Literateureprys Ivo Andrić (winnoare in 1961) en José Saramago (winnoare in 1998) ip e Servische postzegel uut 2022.

Omdat 'n een weireldwyd erkend symbool is van weetnschappelike of literaire prestoaties, wudt de Nobelprys dikkels ofgebeeld in fictie. Da goat over films lik The Prize (1963), Nobel Son (2007) en The Wife (2017) over fictieve Nobellaureoatn, moar ôok over gefictionaliseerde veroaln round echte pryzn lik Nobel Chor, e film uut 2012 gebaseerd ip d'n diefstal van de prys van Rabindranath Tagore. 't Is ôok vele gebruukt in tv-series lik The Big Bang Theory.[192][193]

't Standbeeld en herdenkiengssymbool Planete van Alfred Nobel wierd in 2008 g'opend an d' Alfred Nobel Universiteit vo Economie en Recht in Dnipro, Oekraïne. Ip de weireldbolle stoan d'r 802 reliëfs van Nobellaureoatn, gemakt van e composietlegeerienge die achterkwaam by 't vernietign van militaire strategische rakettn.[194]

Oundanks de symboliek van intellectuele prestoaties, ein sommigte winnoars ounbeweezn en pseudoweetnschappelike conceptn oumarmd, woarounder verschillige gezondheidsvôordêeln van vitamine C en andre voediengssupplementn, homeopathie, d' ountkennienge van HIV/AIDS, en verschillige beweriengn over ras en intelligentie.[195] Dat fenomeen wudt dikkels de "Nobelziekte" genoemd.

In 2001 gaf 't Gustavus Adolphus College in St. Peter, Minnesota, gastêere van de Nobelconferentie, d' ipdracht an d'n Amerikoanschn componist en oud-student Steve Heitzeg vor e stik te compouneern vo d'n 100ste verjoardag van de Nobelpryzn. De 75-menuutn deurende Nobelsymfonie zet olle belangryke Nobelpryzn in de blommetyes, en bevat tekstn van Nobellaureoatn lik Pablo Neruda, Albert Camus, Toni Morrison, Amartya Sen, Martin Luther King, Jr., Rigoberta Menchú, Dag Hammarskjöld en Nelson Mandela. De Nobelsymfonie ging in première in 't Gustavus Adolphus ip 2 oktober 2001, en wierd in 2004 were ipgevoerd in Minneapolis.[196][197]

Zie ôok

[bewerk'n | brontekst bewerken]

Referenties

[bewerk'n | brontekst bewerken]
  1. ↑ The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel, Nobel Prize. Geraadpleegd ip 4 oktober 2021.
  2. 1 2 3 4 Alfred Nobel's will, Nobel Prize (6 september 2019). Geraadpleegd ip 8 december 2020.
  3. 1 2 The Nobel Prize amounts, The Nobel Prize. Geraadpleegd ip 29 september 2023.
  4. ↑ All Nobel Prizes, The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 6 oktober 2022.
  5. ↑ Nomination and selection of Laureates in Economic Sciences. Geraadpleegd ip 25 juni 2018.
  6. ↑ Top Award, ShanghaiRanking Academic Excellence Survey, IREG Observatory on Academic Ranking and Excellence. Geraadpleegd ip 29 moarte 2018.
  7. ↑ Shalev, p. 8.
  8. ↑ Schmidhuber, Jürgen (2010). Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century. Geraadpleegd ip 9 oktober 2010.
  9. 1 2 Montreal-born doctor gets posthumous Nobel honour, CBC News (3 oktober 2011). Geraadpleegd ip 3 oktober 2011.
  10. ↑ All Nobel Prizes, NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 17 moarte 2025.
  11. ↑ Multiple Nobel Laureates, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 8 december 2020.
  12. ↑ Levinovitz, p. 5.
  13. ↑ Levinovitz, p. 11.
  14. ↑ Golden, Frederic (16 oktober 2000). The Worst And The Brightest, Time. Geraadpleegd ip 15 januoari 2021.
  15. ↑ Andrews, Evan (23 juli 2020). Did a Premature Obituary Inspire the Nobel Prize?. Geraadpleegd ip 30 november 2023.
  16. ↑ Schultz, Colin (9 oktober 2013). Blame Sloppy Journalism for the Nobel Prizes, Smithsonian Magazine. Geraadpleegd ip 30 november 2023.
  17. ↑ Sohlman, p. 13.
  18. ↑ Sohlman, p. 7.
  19. ↑ von Euler, U. S. (6 juni 1981). The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science, Die Naturwissenschaften. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  20. 1 2 Full text of Alfred Nobel's Will, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 14 juni 2017.
  21. ↑ Abrams, p. 7.
  22. ↑ The Nobel Prize Amounts, The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 7 december 2015.
  23. ↑ Levinovitz, pp. 13–25.
  24. ↑ Abrams, pp. 7–8.
  25. ↑ Crawford, p. 1.
  26. ↑ "Financial Management", Nobel Foundation (8 november 2021). Geraadpleegd ip 8 november 2021.
  27. ↑ Levinovitz, p. 14.
  28. ↑ Nobel Prize Funded from Baku, Azerbaijan International (30 april 1996). Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.
  29. ↑ Levinovitz, p. 15.
  30. ↑ Feldman, p. 16.
  31. ↑ Levinovitz, pp. 17–18.
  32. 1 2 Levinovitz, pp. 15–17.
  33. 1 2 Sjöholm/Tt, Gustav (2 december 2012). Rabatter räddar Nobelfesten, Dagens Nyheter. Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.
  34. ↑ Nobel-Stiftung: Noble Sorgen, Handelsblatt. Geraadpleegd ip 19 moarte 2019.
  35. ↑ Feldman, p. 134.
  36. ↑ Leroy, pp. 117–118.
  37. ↑ Levinovitz, p. 77.
  38. ↑ Crawford, p. 118.
  39. ↑ Levinovitz, p. 81.
  40. ↑ Feldman, p. 205.
  41. ↑ Levinovitz, p. 144.
  42. ↑ Feldman, p. 69.
  43. ↑ Feldman, pp. 242–244.
  44. ↑ Leroy, p. 233.
  45. 1 2 Levinovitz, p. 23.
  46. ↑ Wilhelm, p. 85.
  47. ↑ All Nobel Laureates, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  48. ↑ Abrams, p. 23.
  49. ↑ Dupont-Kieffer, Ariane; Dimand, Robert W.; Rivot, Sylvie (1 december 2024). Introduction to Economists at War: How World War II Changed Economics (and Vice Versa), History of Political Economy.
  50. ↑ Feldman, p. 343.
  51. ↑ Levinovitz, p. 207.
  52. ↑ Levinovitz, p. 20.
  53. 1 2 Feldman, pp. 16–17.
  54. ↑ Levinovitz, p. 26.
  55. ↑ Abrams, p. 15.
  56. 1 2 3 Feldman, p. 315.
  57. ↑ Nomination Facts, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 3 moarte 2010.
  58. ↑ Feldman, p. 52.
  59. ↑ Levinovitz, pp. 25–28.
  60. ↑ Abrams, p. 8.
  61. ↑ Abrams, p. 9.
  62. ↑ Ralph Steinman Remains Nobel Laureate, The Nobel Foundation (3 oktober 2011). Geraadpleegd ip 8 oktober 2012.
  63. ↑ The Nobel Prize in Literature, Nobel Foundation (3 december 1999). Geraadpleegd ip 10 februoari 2010.
  64. ↑ Levinovitz, p. 125.
  65. ↑ Abrams, p. 25.
  66. 1 2 Breithaupt, Holger (2001). The Nobel Prizes in the new century: An interview with Ralf Pettersson, Director of the Stockholm Branch of the Ludwig Institute for Cancer Research, the Karolinska Institute, and former chairman of the Nobel Prize Committee for Physiology/Medicine. EMBO Reports.
  67. ↑ Nobel Prize in Physics Honors "Masters of Light", Scienceline (7 oktober 2009). Geraadpleegd ip 19 februoari 2010.
  68. ↑ All Nobel Laureates in Literature, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  69. ↑ The Nobel Prize in Literature, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  70. ↑ Peace 2008, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  71. ↑ Bryant, Lisa (10 oktober 2008). Former Finnish President Martti Ahtisaari Wins Nobel Peace Prize, Voice of America. Geraadpleegd ip 27 december 2008.
  72. ↑ All Nobel Peace Prize Laureates, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  73. ↑ Abrams, p. 330.
  74. ↑ Abrams, p. 27.
  75. ↑ Here are the most controversial Nobel Prize-winners ever, CNBC (13 oktober 2016). Geraadpleegd ip 31 ogustus 2022.
  76. ↑ Nobel secretary regrets Obama peace prize, BBC News (17 september 2015). Geraadpleegd ip 31 ogustus 2022.
  77. ↑ Vishveshwara, C. V. (25 april 2000). Leaves from an unwritten diary: S. Chandrasekhar, Reminiscences and Reflections, Current Science.
  78. ↑ Subramanyan Chandrasekhar – Autobiography, The Nobel Foundation (1983). Geraadpleegd ip 11 juni 2010.
  79. ↑ Finn Kydland and Edward Prescott's Contribution to Dynamic Macroeconomics, Nobel Foundation (11 oktober 2004). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  80. ↑ Gingras, Yves; Wallace, Matthew L. (2010). Why it has become more difficult to predict Nobel Prize winners. Scientometrics.
  81. ↑ Editorial (2009). Access : A nobel prize. Nature Chemistry.
  82. ↑ 2009 Nobel Prize award ceremony live online, Institute of Commercial Management (10 december 2009). Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.
  83. 1 2 Pomp aplenty as winners gather for Nobel gala, The Local (10 december 2009). Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.
  84. ↑ Levinovitz, pp. 21–23.
  85. ↑ Froman, Ingmarie (4 december 2007). The Nobel Week — a celebration of science, Swedish Institute. Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.
  86. ↑ Alfred Nobel's last will and testament, The Local (5 december 2009). Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.
  87. ↑ The Nobel Foundation – Statutes, The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 5 juni 2017.
  88. ↑ Salazar, Philippe-Joseph (2009). "Nobel Rhetoric, Or Petrarch's Pendulum", in 't tydschrift Rhetoric and Philosophy 42(4), pp. 373–400.
  89. ↑ Abrams, pp. 18–19.
  90. ↑ Lea, Richard (8 december 2008). Le Clézio uses Nobel lecture to attack information poverty, The Guardian (Londen). Geraadpleegd ip 20 januoari 2010.
  91. ↑ 1994 Nobel Peace Prize lecture (10 december 1994).
  92. ↑ Nobel Minds, website van de Nobelprys.
  93. ↑ Nobel Minds, website van de BBC.
  94. ↑ Medalj – ett traditionellt hantverk, Myntverket. Geraadpleegd ip 15 december 2007.
  95. 1 2 3 Feldman, p. 2.
  96. ↑ "Nobel Prize for Chemistry. Front and back images of the medal. 1954", Oregon State University. Geraadpleegd ip 7 december 2007.
  97. ↑ Lemmel, Birgitta. The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 2 april 2010.
  98. ↑ Nobel Prize medal stolen from Lawrence Hall of Science is found, student arrested, University of California. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  99. ↑ Kumar, Hari (26 moarte 2004). Poet's Nobel Medal Stolen, The New York Times. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  100. ↑ Police hand back Tutu's stolen Nobel medal, Reuters (16 juni 2007). Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  101. ↑ Feldman, p. 397.
  102. ↑ Abrams, p. 18.
  103. ↑ Lemmel, Birgitta (2009). The Nobel Prize Diplomas, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 12 moarte 2010.
  104. ↑ Prize amount and market value of invested capital, Nobel Foundation (december 2013). Geraadpleegd ip 6 oktober 2014.
  105. ↑ Video – Breaking News Videos from CNN.com, CNN (11 oktober 2009). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  106. ↑ Committee lowers Nobel Prize by 2 million kronor, The Local (11 juni 2012). Geraadpleegd ip 12 juni 2012.
  107. ↑ Abrams, pp. 8–10.
  108. ↑ Sample, Ian (5 oktober 2009). Nobel prize for medicine shared by scientists for work on ageing and cancer, The Guardian (Londen). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  109. ↑ Sample, Ian (7 oktober 2008). Three share Nobel prize for physics, The Guardian (Londen). Geraadpleegd ip 10 februoari 2010.
  110. ↑ Locke, Michelle. Berkeley Nobel laureates donate prize money to charity. Geraadpleegd ip 10 februoari 2010.
  111. ↑ Pederson, T. (2006). Reflections on the prize of prizes: Alfred Nobel. The FASEB Journal.
  112. ↑ Nobel Prize amount raised by SEK 1 million, NobelPrize.org (26 moarte 2025). Geraadpleegd ip 21 september 2025.
  113. ↑ Nobel Prize facts, NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 13 meie 2020.
  114. ↑ Nobel Prize-awarded couples, NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 29 juli 2020.
  115. ↑ Marie Curie voted greatest female scientist, The Daily Telegraph (Londen, 2 juli 2009). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.
  116. ↑ Feldman, p. 180.
  117. ↑ Shalev, p. 78.
  118. ↑ Feldman, p. 222.
  119. ↑ Abrams, p. 84.
  120. ↑ Abrams, p. 149.
  121. ↑ Abrams, pp. 199–200.
  122. ↑ Feldman, p. 313.
  123. ↑ Marie Curie (1867–1934), BBC News. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  124. 1 2 3 4 5 6 Feldman, p. 405.
  125. ↑ Grinstein, Louise S.; Biermann, Carol A.; Rose, Rose K. (1997). Women in the Biological Sciences: A Biobibliographic Sourcebook, Greenwood Publishing Group, pp. 108–110.
  126. ↑ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2014, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 28 januoari 2015.
  127. ↑ Gribbin, p. 91.
  128. ↑ Hargittai, István (2003). The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists, Oxford University Press, p. 149.
  129. ↑ Professor Aage Bohr: Nobel prize-winning physicist, The Times (Londen, 11 september 2009). Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.
  130. ↑ Maugh, Thomas H. II (8 ogustus 2007). Kai Siegbahn, 89; Nobel-winning physicist invented electron spectroscopy for chemical analysis, Los Angeles Times. Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.
  131. ↑ Subrahmanyan Chandrasekhar, University of Chicago (22 ogustus 1995). Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.
  132. ↑ Feldman, p. 406.
  133. ↑ Conger, Krista (4 oktober 2006). Roger Kornberg wins the 2006 Nobel Prize in Chemistry, Stanford Report. Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.
  134. ↑ Arthur Schawlow, 77, Nobelist for Lasers, Dies, The New York Times (30 april 1999). Geraadpleegd ip 16 december 2021.
  135. ↑ Gerardus 't Hooft – Biographical, Nobelprize.org. Geraadpleegd ip 5 juli 2017.
  136. ↑ Abhijit Banerjee, Esther Duflo Winning the Nobel Prize Together is #CoupleGoals, News18 (15 oktober 2019). Geraadpleegd ip 9 moarte 2020.
  137. ↑ Chemistry Nobel Prize for Benjamin List, www.mpg.de. Geraadpleegd ip 23 oktober 2021.
  138. ↑ Abrams, p. xiv.
  139. ↑ Feldman, p. 65.
  140. ↑ Tuohy, William (20 september 1981). Literature Award Hardest for Nobel Prize Panel, Sarasota Herald Tribune. Geraadpleegd ip 9 moarte 2010.
  141. ↑ de Sousa, Ana Naomi (9 oktober 2009). Top ten Nobel Prize rows, The Times (Londen). Geraadpleegd ip 25 meie 2010.
  142. ↑ Abrams, p. 219.
  143. ↑ Abrams, p. 315.
  144. ↑ Purdom, Todd. When Kissinger won the Nobel peace prize, satire died, The Guardian. Geraadpleegd ip 26 september 2020.
  145. ↑ Levinovitz, p. 183.
  146. ↑ Feldman, pp. 15–16.
  147. ↑ Abrams, pp. 302–306.
  148. ↑ Erlanger, Steven; Stolberg, Sheryl Gay (9 oktober 2009). Surprise Nobel for Obama Stirs Praise and Doubts, The New York Times. Geraadpleegd ip 1 april 2010.
  149. ↑ Philp, Catherine (10 oktober 2009). How the Nobel Peace Prize winner is decided, The Times (Londen). Geraadpleegd ip 25 meie 2010.
  150. ↑ Obama is surprise winner of Nobel Peace Prize, Reuters (9 oktober 2009). Geraadpleegd ip 9 oktober 2009.
  151. ↑ Remarks by the President on winning the Nobel Peace Prize, whitehouse.gov (9 oktober 2009). Geraadpleegd ip 1 april 2010.
  152. ↑ Naughton, Philippe (9 oktober 2009). President Obama humbled: I do not deserve the Nobel Peace Prize, The Times (Londen). Geraadpleegd ip 6 januoari 2022.
  153. ↑ Aung San Suu Kyi: Myanmar democracy icon who fell from grace, BBC News (3 november 2010). Geraadpleegd ip 7 juni 2024.
  154. ↑ Ellis-Petersen, Hannah (23 november 2018). From peace icon to pariah: Aung San Suu Kyi's fall from grace, The Guardian. Geraadpleegd ip 7 juni 2024.
  155. ↑ Who deserves Nobel prize? Judges don't agree, Associated Press via Today (11 oktober 2005). Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.
  156. ↑ Nobel judge steps down in protest, BBC News (11 oktober 2005). Geraadpleegd ip 1 april 2010.
  157. ↑ Jordan, Mary (9 oktober 2009). Author's Nobel Stirs Shock-and-'Bah', The Washington Post. Geraadpleegd ip 1 april 2010.
  158. ↑ NOBEL PRIZE WINNER: Herta Muller, The Huffington Post (8 oktober 2009). Geraadpleegd ip 31 moarte 2010.
  159. ↑ Outrage in Bosnia, Kosovo over Peter Handke's Nobel prize win, Al Jazeera (11 oktober 2019). Geraadpleegd ip 28 juni 2022.
  160. ↑ Feldman, pp. 286–289.
  161. ↑ Day, Elizabeth (12 januoari 2008). He was bad, so they put an ice pick in his brain..., The Guardian. Geraadpleegd ip 31 moarte 2010.
  162. 1 2 Tønnesson, Øyvind (1 december 1999). Mahatma Gandhi, the Missing Laureate, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 24 oktober 2020.
  163. ↑ Levinovitz, pp. 181–186.
  164. ↑ Abrams, pp. 147–148.
  165. ↑ Aarvik, Egil. The Nobel Prize in Peace 1989 – Presentation Speech, The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 24 oktober 2020.
  166. ↑ Ghosh, Avijit (17 oktober 2006). 'We missed Mahatma Gandhi', The Times of India. Geraadpleegd ip 4 november 2022.
  167. ↑ Kenner, David (7 oktober 2009). Nobel Peace Prize Also-Rans, Foreign Policy. Geraadpleegd ip 24 oktober 2020.
  168. ↑ The Nobel Peace Prize 1901–2000, Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 25 februoari 2014.
  169. ↑ Kirsch, Adam (3 oktober 2008). The Nobel Committee has no clue about American literature, Slate. Geraadpleegd ip 31 moarte 2010.
  170. ↑ Judge: Nobel literature prizes 'too Eurocentric', The Guardian (6 oktober 2009). Geraadpleegd ip 3 februoari 2010.
  171. ↑ Feldman, pp. 56–57.
  172. ↑ Butler, Declan (11 oktober 2016). Close but no Nobel: the scientists who never won, Nature.
  173. ↑ Levinovitz, p. 61.
  174. ↑ Spinney, Laura (4 december 2001). News Analysis: Nobel Prize Controversy, The Scientist. Geraadpleegd ip 28 oktober 2006.
  175. ↑ Goodman, James. UR prof disappointed in Nobel Prize decision, Democrat and Chronicle. Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.
  176. ↑ Crawford, Elisabeth; Lewin Sime, Ruth; Walker, Mark (1997). A Nobel Tale of Postwar Injustice, Physics Today 50(9): 26–32.
  177. ↑ Excerpt from the Will of Alfred Nobel, nobelprize.org.
  178. ↑ Bartneck, Christoph; Rauterberg, Matthias (9 ogustus 2007). Physics Nobels should favour inventions, Nature 448(7154): 644.
  179. ↑ Nobel Prize Facts, Nobel Foundation (2014). Geraadpleegd ip 29 oktober 2014.
  180. ↑ Nobel Prizes still struggle with wide gender disparity, CBC News / Associated Press (1 oktober 2018). Geraadpleegd ip 12 december 2018.
  181. ↑ Feeney, Mary K. (5 oktober 2018). Why more women don't win science Nobels, The Conversation.
  182. ↑ The Local – Nobel descendant slams Economics prize, The Local (14 oktober 2007).
  183. ↑ Henderson, Hazel (1 januoari 2004). Abolish the Nobel in Economics, Many Scientists Agree. Geraadpleegd ip 20 september 2021.
  184. ↑ Holt, Jim (22 september 2003). Exit, Pursued by a Lobster, Slate. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  185. 1 2 English, Jason (6 oktober 2009). Odd facts about Nobel Prize winners, CNN. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  186. ↑ Weintraub, Stanley (3 oktober 2013). Shaw, George Bernard (1856–1950), playwright and polemicist, Oxford Dictionary of National Biography.
  187. ↑ Facts on the Nobel Prize in Physiology or Medicine, NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 22 meie 2022.
  188. ↑ Bishop, J. Michael (2003). How to win the Nobel Prize : an unexpected life in science. Harvard University Press.
  189. ↑ Franchetti, Mark (14 januoari 2007). How the CIA won Zhivago a Nobel, The Times (Londen). Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  190. ↑ Finn, Peter (27 januoari 2007). The Plot Thickens, The Washington Post. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.
  191. ↑ Aung San Suu Kyi – Biographical, The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 28 juli 2012.
  192. ↑ The Nobel Prize: On the film screen, Stockholm Business Region (5 december 2013). Geraadpleegd ip 31 moarte 2015.
  193. ↑ Brodesco, Alberto (2018). Nobel laureates in fiction: From La fin du monde to The Big Bang Theory. Public Understanding of Science 27(4): 458–470.
  194. ↑ Monument of the Planet of Alfred Nobel, Panoramio.com. Geraadpleegd ip 28 juli 2013.
  195. ↑ Basterfield, Candice; Lilienfeld, Scott O.; Bowes, Shauna M.; Costello, Thomas H. (Meie-Juni 2020). The Nobel Disease: When Intelligence Fails to Protect against Irrationality, Skeptical Inquirer.
  196. ↑ Miller, Kay (29 september 2001). Playing for peace: Nobel symphony underscores global need for unity, Star Tribune.
  197. ↑ Roberts, Chris (16 april 2004). A symphony where the audience interacts with more than sound, Minnesota Public Radio.

Bronnn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
  • UNESCO. A Complex Formula: Girls and Women in Science, Technology, Engineering and Mathematics in Asia, p. 23.

Boekn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
  • Abrams, Irwin (2001). The Nobel Peace Prize and the Laureates, Watson Publishing International.
  • Crawford, Elizabeth T. (1984). The Beginnings of the Nobel Institution – The Science Prizes, 1901–1915, Maison des Sciences de l'Homme & Cambridge University Press.
  • Feldman, Burton (2001). The Nobel prize: a history of genius, controversy, and prestige, Arcade Publishing.
  • Gribbin, John (1985). In Search of Schrödinger's Cat: Quantum Physics and Reality, Corgi.
  • Jones, Brenn (2003). Learning about love from the life of Mother Teresa, PowerKids Press.
  • Levinovitz, Agneta Wallin (2001). The Nobel Prize: The First 100 Years, Imperial College Press en World Scientific Publishing.
  • Leroy, Francis (2003). A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine, CRC Press.
  • Shalev, Baruch Aba (2005). 100 years of Nobel prizes, The Americas Group.
  • Sohlman, Ragnar (1983). The Legacy of Alfred Nobel – The Story Behind the Nobel Prizes, The Nobel Foundation.
  • Söderlind, Ulrica (2010). The Nobel Banquet, World Scientific Publishing.
  • Wilhelm, Peter (1983). The Nobel Prize, Springwood Books.

Vudhere leziengn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
  • Pais, Abraham (1983). Subtle Is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein, Oxford University Press.

Externe koppeliengn

[bewerk'n | brontekst bewerken]
Wikimedia Commons
Overgenomen van "https://vls.wikipedia.org/w/index.php?title=Nobelprys&oldid=324825"