Yzer (element)

Van Wikipedia
Ga naar: Begunplekkn, zoeken
Periodiek système
[[ofbeeldienge:{{{foto}}}|300px]]
Algemêen
Noame Yzer

Symbôol

Fe

Atôomnummer 6
Groep Platinagroep
Periode Periode 4
Blok D-blok
Reekse Overgangsmetoal

Kleur

Grys

Chemische eignschapn

Atôommassa (u)

55,85 g.mol-1

Elektroonnconfiguratie

[Ar]3d64s2

Oxidatietoestann

+2,+3

Elektronegativiteit (Pauling)

1,83

Atôomstroal (pm)

124,1

Fysische eigenschapn

Dichteid (kg·m-3)

7860

Smeltpunt (K)

1811

Kôokpunt (K)

3023

Aggregatietoestand

Vast

Smeltwoarmte (kJ·mol-1)

13,80

Kristalstructuur

Kubisch

Molair volume (m3·mol-1)

7,09

Geluudssnelheid (m·s-1)

4910

Specifieke woarmte (J·kg-1·K-1)

440

Elektrische weerstandΩcm)

9,71

Warmtegeleidieng (W·m-1·K-1)

80,2

SI-êenheedn en standoardtemperateur en -druk wordn gebruukt,
of 't zou moetn zyn dat et er anders stoat.

Yzer (Latyn: ferrum) es een element van et Periodiek système. 't Stoat in de 8ste groep (Platinagroep) en in de vierde periode, en 't et atoomnummer 26. 't Symbool van yzer is Fe van et lantynse ferrum. 't Woord yzer is ôok gebrukt vo stoal, een yzer-carbounlegeringe, moa dat is dus verkêerd.

Voorkomn[bewerkn | brontekst bewerken]

De koste van d'eirde bestoa vo 5% ut yzer, mêestol als hematiet (yzertrioxide). Iervan kun je zuver yzer moakn deur een redoxreacte me carboun als reductor. De isotoop 56Fe komt 't mêeste voorn, 91,8% van ol 't yzer. 54Fe is goe vo 5,8%.

Eignschappn[bewerkn | brontekst bewerken]

Yzer is e ferromagnetisch metoal, da wil zeggn da 't magneetn antrekt en da j' der magneetn va kut moakn. Yzer èt de grotste bindingsenergie van olle elementn, dus 't is 't zwoarste element da j' me kernfusie ku moakn zonder energie toe te voegn, en 't lichtste da je ku moakn zonder energieverlies me kernsplitting.

Toepassing[bewerkn | brontekst bewerken]

Yzer is 't mêest gebrukte metoal da der is, mêestol as stoal, da komt omda 't goekoop en sterk is. Toepassingn van yzer:

  • Als stoal
  • In transfo's (yzer of ferriet)
  • Geute (gietyzer), gesmoltn yzer da in een vorm is gegootn
  • Smeedyzer, yzer gemakt deur te smeedn boovn e vier

Geschiednisse[bewerkn | brontekst bewerken]

Yzer wos ol gebrukt in 4000 v Chr. in Sumerië en Oed Egypte voe speern en sieroadn. Ton oaldegen ze yzer ut meteorietn. Loater èn ze gevonn oe da ze yzer ut ertsn kostn oaln, en ton èn ze 't vee mêer beginn gebrukkn.

Tussn de 12e en 10e êeuw v Chr. èt de plekke overgepakt van brons vo woapns, omdat tin (da j' nodig it vo brons te moakn) vee moeilikker te vinn wos. Da wos 't begin van den yzertyd.