Brounstyd
Uit Wikipedia
Den brounstyd es d'eeste cultuurperiode woa da de pre-istorische mienschn alloam makten da uut metoal bestound in plekke van steen. Den brounstyd begunt an 't ende van den joungn steentyd round 1800 v.C. en deurde by uus tout 800 v.C.
Den brounstyd in de Lege Landn keun j’indeeln in drie periodes.
- vroegen brounstyd: 2000 – 1800 v.C.
- middn brounstyd: 1800 – 1100 v.C.
- loatn brounstyd: 1100 – 800 v.C.
Inoud |
[bewerkn] Koper en brouns
Deur et verhittn van steens up oge temperateure kreeg den pre-istorischn miens in de mot dan ze zo metoal uut steens kostn krygn. Deur da vloeiboar metoal up te vangn in ne steen woaruut dat er e vorme gekerfd wos en em toun te loatn ofkoeln, kostn ze alloam (werktuugn, woapns) moakn da veel sterker wos dan da’t van steen wos gemakt.
D'eeste werktuugn uut metoal bestoundn uut koper. 't Nadeel van zuver koper es da datte nie vree sterk es. Moar deur et koper mè en bitje tin (max. 10 %) te miengeln, kryg je brouns. En brouns es vele keers sterker dan koper.
Dienen techniek komt uut et Middn-Oostn. Ze gootn doar ol brouns round 3000 v.C. Bitje mè ne kee gerochte brouns ook in Europa olgemeen in gebruuk. Ook in West-Vloandern zyn d’r brounzn voorwerpn gevoundn (hielbyln in Oarelbeke). Da wilt doarom nie zeggn dan z’ier ook gemakt èn gewist want de boasismaterioaln vo brouns te moakn, koper en tin, vind je nie in de Lege Landn.
Brouns wos verhandeld en g’importeerd over grote ofstandn. Omda't nie gemakkelik te vindn wos olier, èt steen (silex) lanks uze kantn noois helegansn deur brouns verdroungn gewist.
Archeoloogn peizn da de pre-istorische mienschn in den brounstyd under meer begostn te organiseern. Want alloam moakn van metoal es moeilik en moe deur ne specialist gebeurn.
[bewerkn] Brounzn voorwerpn
Omda brouns styf zwoar es, kostn ze der gin ol te grote of lange voorwerpn van moakn. Byln woarn d’eeste voorwerpn die van brouns gemakt woarn. Der bestoan veel soortn van brounzn byln, ’t es ol te ziene up wukke plekke en in wukke periode dan ze gemakt zyn.
- vlakbyln
- randbyln
- hielbyln
- vleugelbyln
- kokerbyln
- palstave
Lik da brouns meer in gebruuk gerocht, woarn d’r ook meer voorwerpn uut brouns gemakt.
- woapens: dolkn, zwoardn, speerpuntn, pylpuntn
- alloam vo doageliks gebruuk: byln, zikkels, betels, messn
- versieriengn: fibula’s (mantelspeldn), brazelees, torques (versieriengn vo an de nekke)
Recente voundstn[1] wyzn up productie van brounzn voorwerpn up grote schoale die nie ollene vo eigen gebruuk zoudn gediend èn.
[bewerkn] Kunste in den brounstyd
Neffers de ogger genoemde brounzn voorwerpn, zyn ook typisch vo die periode:
- reuze-euvelfiguurn of geoglyfn, lik et wit peird van Uffington (Iengeland), de reus van Cerne Abbas (Iengeland)
- droge meurn, lik de Nuraghi-toorns in Sardinië (Itoalië)
- eirdewerk (keramiek)
- hemelschyve van Nebra, 1600 v.C., d'oudste voorstellienge van de zunne, moane, sterrn en de Pleioadn uut den brounstyd. Z'es g'associeerd mè de Aunjetitz-cultuur (zie vodder).
[bewerkn] Cultuurn uut den brounstyd
- Klokbekercultuur, West- en Middn-Europa, 2800 – 1900 v.C. Genoemd noa de typische vorm van under eirdewerk.
- Aunjetitz (Iengels: Unetice) cultuur, Middn-Europa, 2300 – 1500 v.C.
- Tumuluscultuur, Middn-Europa, 1600 – 1200 v.C.
- Urnenveldcultuur, Europa, 1300 – 750 v.C.
[bewerkn] Kopertyd?
Der zyn in West-Europa kopern voorwerpn gevoundn gewist moa bylange nie up zukke grote schoale lik brouns. West-Europeesche archeoloogn anzien den kopertyd lik en overgangsfoaze tusschn et neolithicum en den brounstyd. In ’t Middn-Oostn anzien ze den kopertyd wel lik en aparte periode.
[bewerkn] Bronn
- ↑ Artikel ”Nieuw licht op bronstijd”, Geschiedenis Magazine, moarte 2008, blz. 5.
