Yzer (element)

Periodiek système
[[ofbeeldienge:{{{foto}}}|300px]]
Algemêen
Noame	Yzer
Symbôol	Fe
Atôomnummer	6
Groep	Platinagroep
Periode	Periode 4
Blok	D-blok
Reekse	Overgangsmetoal
Kleur	Grys
Chemische eignschapn
Atôommassa (u)	55,85 g.mol-1
Elektroonnconfiguratie	[Ar]3d64s2
Oxidatietoestann	+2,+3
Elektronegativiteit (Pauling)	1,83
Atôomstroal (pm)	124,1
Fysische eigenschapn
Dichteid (kg·m-3)	7860
Smeltpunt (K)	1811
Kôokpunt (K)	3023
Aggregatietoestand	Vast
Smeltwoarmte (kJ·mol-1)	13,80
Kristalstructuur	Kubisch
Molair volume (m3·mol-1)	7,09
Geluudssnelheid (m·s-1)	4910
Specifieke woarmte (J·kg-1·K-1)	440
Elektrische weerstand (μΩcm)	9,71
Warmtegeleidieng (W·m-1·K-1)	80,2
SI-êenheedn en standoardtemperateur en -druk wordn gebruukt, of 't zou moetn zyn dat et er anders stoat.

Yzer (Latyn: ferrum) es een element van et Periodiek système. 't Stoat in de 8ste groep (Platinagroep) en in de vierde periode, en 't et atoomnummer 26. 't Symbool van yzer is Fe van et lantynse ferrum. 't Woord yzer is ôok gebrukt vo stoal, een yzer-carbounlegeringe, moa dat is dus verkêerd.

Voorkomn

De koste van d'eirde bestoa vo 5% ut yzer, mêestol als hematiet (yzertrioxide). Iervan kun je zuver yzer moakn deur een redoxreacte me carboun als reductor. De isotoop ⁵⁶Fe komt 't mêeste voorn, 91,8% van ol 't yzer. ⁵⁴Fe is goe vo 5,8%.

Eignschappn

Yzer is e ferromagnetisch metoal, da wil zeggn da 't magneetn antrekt en da j' der magneetn va kut moakn. Yzer èt de grotste bindingsenergie van olle elementn, dus 't is 't zwoarste element da j' me kernfusie ku moakn zonder energie toe te voegn, en 't lichtste da je ku moakn zonder energieverlies me kernsplitting.

Toepassing

Yzer is 't mêest gebrukte metoal da der is, mêestol as stoal, da komt omda 't goekoop en sterk is. Toepassingn van yzer:

• Als stoal
• In transfo's (yzer of ferriet)
• Geute (gietyzer), gesmoltn yzer da in een vorm is gegootn
• Smeedyzer, yzer gemakt deur te smeedn boovn e vier

Geschiednisse

Yzer wos ol gebrukt in 4000 v Chr. in Sumerië en Oed Egypte voe speern en sieroadn. Ton oaldegen ze yzer ut meteorietn. Loater èn ze gevonn oe da ze yzer ut ertsn kostn oaln, en ton èn ze 't vee mêer beginn gebrukkn.

Tussn de 12e en 10e êeuw v Chr. èt de plekke overgepakt van brons vo woapns, omdat tin (da j' nodig it vo brons te moakn) vee moeilikker te vinn wos. Da wos 't begin van den yzertyd.