Lodewyk XIV
Uit Wikipedia
| 1638-1715 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
 |
||||||
| Keunink van Frankryk | ||||||
|
||||||
|
Lodewyk XIV (Frans: Louis XIV), van ’t uus Bourbon, bygenoamd de Zunnekeunink (le Roi Soleil), (Saint-Germain-en-Laye, 5 september 1638 - kastêel van Versailles, 1 september 1715), was van 14 meie 1643 keunink van Frankryk.
Inoud |
[bewerkn] Zyn jeugd
Lodewyk XIV was de zeune van Lodewyk XIII van Frankryk en Anna van Oostnryk. Deur politieke belangn aad ’n e multicultureeln achterground. Z’n grôotouders langs voaders kant, Hendrik IV van Frankryk en Maria de Médici, woarn Frans en Italioans. Langs moeders kant, Filips III van Spanje en Margaretha van Oostnryk (1584-1611), olle twêe van ‘t Uus van Habsburg, Spoans en Oostnryks. Lodewyks geboorte kwam ounverwachts omda z’n ouders ol mêer of twintig joar getrouwd woarn en nog gin kinders aan. Twi joar loater kwamt er nog e zeune, Filips (1640-1701), êest ertog van Anjou, loater van Orléans.
O z’n voader stierf was Lodewyk nog gin vuuf joar oud en wierd z’n moeder regentesse. Ze koos Kardinoal Jules Mazarin vor êeste minister. Je was peter van Lodewyk en in moarte 1646 krêegt ’n de verantwoordelikeid vo d’ipvoedinge van em en ze broere.
Lodewyk was gin goein student, mo j’aa veel energie en charisma en van joungs of gingt ’n ol mee mè de veldtochtn.
O den êeste minister Kardinoal Mazarin stierf, in 1661, begost Lodewijk XIV zelve te regeern. Je benoemdeg' zezelvn tout platsvervanger van God ip eirde: Droit Divin (goddelik recht). Ounder ’n absoluutn keunink ad ’t Frans parlement, de Fransche Stoatn-Generoal, in feite gin macht en ôok de ministers stoundn ounder zyn gezag.
[bewerkn] Kunst
Kardinoal Mazarin was e grootn collectionneur van kunst en Lodewyk krêegt die interesse mee. J’aa gevoel vo schilderkunst, architecteure, muziek en surtout vo dans, in dien tyd van grôot belang vor e goeie ipvoedinge. De vuuf boasisposities van ‘t klassiek ballet kommn van zyn tyd en ze zeggn dat ’n van z’n zeevn tou z’n zeevnentwintig joar twi eur per dag trainde.
Lodewyk wildeg' ôok over kunst en cultuur absolute macht. Je duldege gin teegnsproak. Je liet doarom e ki Nicolas Fouquet arresteren uut jalousie.
Je richtte de keuninklikke Academie vo Beeldouw- en Schilderkunst ip en je liet ôok veel talent no Versailles kommn lik: André le Nôtre, Charles Le Brun, Jules Hardouin-Mansart, de schryver Molière, Jean-Baptiste Lully, Hyacinthe Rigaud, Jean Racine, François Girardon ...
Je zette e grote cultureeln stempel ip ’t Europa van de 17ste êeuwe, de goudn êeuwe van Frankryk, en je makte van de barok de Lodewyk XIV-styl.
[bewerkn] Versailles
’t Kastêel van Versailles wierd gebouwd deur Lodewyk XIII en uutgebreid deur Lodewyk XIV. De luxe stak styf of teegn de situoatie van ’t volk. In meie 1682 veruusde Lodewyk XIV ’t Frans hof en gouvernement no Versailles. Binst ’t Ancien Regime van ’t uus Bourbon was Versailles den oofdzetel van ’t absolutisme.
[bewerkn] Zyn oorloogn
Lodewyk XIV regeerde 54 joar en doavan voerdeg't ie 32 joar oorlog. Een van z’n eeste grote overwinningn was den drieëntwintigstn juni 1658 in de Slag by Duunkerke (of de Slag in de Dunen). Je was ton twintig joar oud. De Fransche woarn recent g’allieerd met d’Ingelsche (ounder Oliver Cromwell). E coalitie van Ingelsche, Fransche en Ollanders vochtn teegn ’t Spoans leger ounder leidinge van Juan II van Oostnryk in de Zudelikke Nederlandn. D’overwinninge was beslissend vo de Frans-Spoanschn oorlog en leidde tout ’t vredesverdrag de Vrede van de Pyreneeën, woarby da Spanje ’n deel van de Zudelikke Nederlandn (Artesië, en stikkn van Enegouwn en Picardië) most ofstoan an Lodewyk XIV. En Filips IV van Spanje most Lodewyk z’n dochter Maria Theresia van Spanje beloovn.
- 1667 - 1668, de Devolutieoorlog
- 1672 - 1678, den Ollandschn oorlog, (met in 1677 de Slag by Kassel) leidde tout de Vrede van Nymegen
- 1688 - 1697, de Neegnjoarign oorlog
- 1701 - 1713, de Spoanschn Successieoorlog
Z’n oorloogn èn ’t Frans territorium e heel stik vergrôot. Ounder zyn regime veroverde Frankryk Elzas, Metz, Toul, Verdun, Roussillon, Artesië, Frans-Vloandern, Koameryk, Franche-Comté, Enegouwn. Mo ‘t oofddoel van d’oorloogn, ‘t verenign van de Spoansche en de Fransche krone, is nie gelukt.
Je bekendeg' ip ze sterfbedde dat ’n te vele verzot gewist was ip oorlog.
[bewerkn] Zyn vrouwe
Achter de Vrede van de Pyreneeën aa Filips IV van Spanje z’n dochter Maria-Theresia van Spanje moetn beloovn an Lodewyk, die eur nog mo drie doagn kende en ze klapte gin woord Frans. Ze trouwdn de neegnstn juni 1660 in Saint-Jean-de-Luz.
[bewerkn] Zyn jounges mè Maria-Theresia
Z’aan zes jounges die ollemolle, uutgenoomn d’n kroonprins, jounk stiervn:
- Lodewyk (1661-1711)
- Anne-Élisabeth (1662 - 1662)
- Marie-Anne (1664 - 1664)
- Marie-Thérèse (1667 - 1672)
- Filips-Karel (1668 - 1671)
- Lodewyk-Frans (1672 – 1672)
[bewerkn] Zyn maîtresses
Lodewyk XIV was gekend vo z’n uutspattingn, zowel ip gebied van eetn of ip gebied van vrouwn.
Zyn vrouwe Maria-Theresia was nie snel en Lodewyk aa veel maîtresses:
- Louise de La Vallière, ertoginne
- Françoise-Athénaïs de Rochechouart de Mortemart
- Françoise d'Aubigné (Madame de Maintenon). Achter de dood van z’n vrouwe trouwdegt ie in ’t geheim met eur in 1684
- Marie Mancini, nichte van Kardinoal Mazarin
- Olympe Mancini
- Louise de Nesles
- Lucie de La Motte-Argencourt
- Isabelle de Ludres
- Anne-Julie de Rohan-Chabot
- Mademoiselle de Thianges (1683)
- Lydie de Rochefort-Théobon
- Marie Angélique de Fontanges
- Henriette Anne Stuart van Ingeland
- Claude de Vin des Œillets
- Anne-Lucie de La Mothe-Houdancourt
[bewerkn] Jounges mè z’n maîtresses
Mè z’n maîtresses aad ‘n zestien of zeevntien jounges, woavan dan d’r achte erkend woarn. Mè Mademoiselle de La Vallière:
- Marie Anne de Bourbon
- Louis de Bourbon
Mè Madame de Montespan:
- Louis Auguste de Bourbon
- Louis César
- Louise Françoise de Bourbon
- Louise Marie Anne de Bourbon
- Françoise Marie de Bourbon
- Louis Alexandre de Bourbon
Lodewyk XIV is ols machtspoliticus styf bekwoam gewist en je makte van Frankryk ’t grotste ryk van ’t continent. Je wierd ipgevolgd deur e regent vo zyn achterklêenzeune Lodewijk XV van Frankryk. Omdat ’n zo lange geregeerd aad woarn z’n eign zeune en klêenzeune ol gestorvn. De twi volgnde keuningn woarn veel minder sterk en 74 joar achter z’n dood zoudt ‘t Ancien Régime by de Fransche Revolutie instortn.
