Huus Habsburg: verschil tussen versies

Naar navigatie springen Naar zoeken springen
4.116 bytes toegevoegd ,  11 jaar geleden
geen bewerkingssamenvatting
k (robot Anders: br:Tiegezh Habsburg)
[[Ofbeeldienge:Picswiss_AG-24-05.jpg|thumb|'t<center>Et Habsburgkastêel in ArgauAargau (Zwitserland)]]
[[Ofbeeldienge:Schweiz Frühmia Adel.svg|thumb|<center>'t Gebied van de Habsburgers roend 1200 in 't roze]]
't '''Huus Habsburg''' was e belangryke Europeesche dynastie, die genoemd is noa ’t Habsburgkastêel in Argau (Zwitserland). De Habsburgers regeerdegn lange over [[Oostnryk]], mo loater ook over Boheemn, Hongareye, ‘t [[Hertog van Bourgondië|Hertogdom Bourgondië]], [[Spanje]] en Portugal en under bezittiengn over zêe.
[[Ofbeeldienge:HRR 14Jh.jpg|thumb|<center>'t Gebied van de Habsburgers (1273-1378) in 't oranje]]
Et '''Huus Habsburg''' was e belangryke Europeesche dynastie, genoemd achter et kastêel Habichtsburg in Aargau, nu e kanton in Zwitserland. De Habsburgers woarn ofkomstig uut Zwitserland.
 
[[Rudolf I van Duutsland|Rudolf van Habsburg]] was van 1273 den êestn Habsburgsche keunienk van Rôoms-Duutsland. In 1278 krêegt ‘n de controle over Ôostnryk deur Ottokar II van Boheemn te versloan, die hertog van Ôostnryk was. De Habsburgers regeerdn nog mêer of zes êeuwn over Ôostnryk.
Van 1438 tout 1806 miekn ol de keizers van ’t [[Hillig Rôoms Ryk]], uutgezounderd Karel VII (Huus Wittelsbach), dêel uut van de Habsburgers.
 
Met [[Albrecht II van Duutsland]] begost in 1438 de periode van de Habsburgsche keizers.
== De noame ==
Ze regeerdn ook nog over Boheemn en Hongareye en loater over et [[Hertog van Bourgondië|Hertogdom Bourgondië]], Spanje en Portugal met de bezittiengn over zêe en Nôord-Italië.
Over hoe da de burcht an zyn noame kwam bestoan d’r verschillige versies:
* Binst de jacht zoudt er e rôofveugel (Habich, Duuts vo Havik) ip de meur van de burcht kommn zittn hen, woadeure da Radbot de noame ''Habichsburg'' gaf.
* ’t Oudduuts woord ''Hab'' (of: ''Haw'') betêeknde rivierovergank: Burg an der Hab of Habsburg (burcht an de rivierovergank).
 
Kykt noa:
== De stamvoaders ==
*[[Hillig Rôoms Ryk#Huus Habsburg|De Habsburgers van et Hillig Rôoms Ryk]].
Rekenienge houdnd met de stambôom van de Acta Murensia uut 1160, die wel nie hêel betrouwboar is, zou [[Guntram de Rykn]] anzien zyn ols de stamvoader van ’t Huus Habsburg. Je was ofkomstig uut den Elzas.
 
[[Maximiliaan I|Maximiliaan van Ôostnryk]] trouwde mè [[Maria van Bourgondië]]. Achter heur dôod in 1482 begost de periode van de Habsburgsche Nederlandn. Vo de [[Noordelikke Nederlandn]] toet 1581 (officieel 1648). Vo de [[Zudelikke Nederlandn]] toet 1795.
Zyn noakommeliengn tout Rudolf I:
[[Ofbeeldienge:Habsburgenses.JPG|thumb||Nen verêenvoudigdn stambôom van de Habsburgers]]
[[Lanzelin]] – [[Radbot (Habsburg)|Radbot]] – [[Werner I (Habsburg)|Werner I]] – [[Otto II van Habsburg|Otto II]] – [[Werner II van Habsburg|Werner II]] - [[Albrecht III van Habsburg|Albrecht III]] – [[Rudolf II van Habsburg|Rudolf II]] – [[Albrecht IV van Habsburg|Albrecht IV]] – [[Rudolf I van Duutsland|Rudolf I]].
* Ounder Radbot wierd ’t Habsburgkastêel gebouwd.
* Otto II zoudt den êestn gewist zyn die hem ''von Habsburg'' liet noemn.
* Rudolf I was Rôoms-Duuts keunink. Je makte ’n ende an de dynastie van ’t huus Hohenstaufn (Zwaabn) en je was den êestn Habsburger in de lyste van de monarchn van ‘t [[Hillig Rôoms Ryk]].
 
[[Keizer Karel V]] stoend de Nederlandn en de Spoansche gebiedn of an zyn zeune [[Filips II van Spanje]], en Ôostnryk, Rôoms Duutsland en de keizerskrône an zyn broere [[Ferdinand I van et Illig Rôoms Ryk|Ferdinand I]], woadeure da zyn weireldryk gesplitst wierd in de [[Spoansche Habsburgers|Spoanschn tak]], die begost by zyn voader [[Filips I van Kastilië|Filips I]], en den Ôostnrykschn tak by Ferdinand I.
Loater kwam ‘t Huus Luxemburg en ‘t Huus Wittelsbach an de macht. Ot ’t huus van de Luxemburgers uutsterft, goat d'erfenisse Boheemn en Hongareye van Sigismund van Luxemburg noa den Habsburger hertog Albrecht V van Oostnryk, ’n ofstammelienk van Rudolf I. Je volgt Sigismund ip ols [[Albrecht II van et Hillig Rôoms Ryk|Albrecht II]]. Deur de verênigienge van Oostnryk, Hongareye, en Boheemn zyn de Habsburgers machtig gewordn.
 
De Spoanschn tak stierf uut in 1700 en wierd vervangn deur den Anjou-tak van et huus Bourbon oender [[Filips V van Spanje]].
Achter den dôod van z'n vrouwe [[Maria van Bourgondië]] in 1482 begunt ounder [[Maximiliaan I]] de periode van de Habsburgsche Nederlandn.
Vo de [[Noordelikke Nederlandn]] van 1482 tout 1581 (officieel 1648).
Vo de [[Zudelikke Nederlandn]] van 1482 tout 1794.
 
In 1736 trouwde [[Maria-Theresia van Ôostnryk|Maria-Theresia]], dochter van [[Karel VI van et HRR|Karel VI]], mè [[Frans I van et HRR|Frans III]] van [[Ipper-Lotharingen#D’hertoogn van Ipper-Lotharingen|Lotharingen]]. Tegoare hen ze de ''Habsburg-Lotharingen'' dynastie gesticht, die blêef bestoan toet in 1806.
Zyn zeune [[Filips I van Kastilië]], bygenoamd ''den Schoonn'', wordt gin keizer van 't Hillig Rôoms Ryk omdat 'n êerder sterft of ze voader. Achter den dôod van Maximiliaan goat dien titel noa z'n klêenzeune [[Karel V van et Illig Rôoms Ryk|Karel V]], de zeune van Filips I.
 
De latste keizer van et HRR, Frans II, kwam in 1804 keizer van Ôostnryk. Da keizerryk blêef bestoan toet in 1918.
In 1555 doe Karel V trôonsofstand van de Nederlandn en in 1556 van de Spoansche gebiedn. Je stoa z'of an z'n zeune [[Filips II van Spanje]], en de keizerskrône me de Oostnryksche erflandn an z'n broere [[Ferdinand I van et Illig Rôoms Ryk|Ferdinand I]]. Karels weireldryk van de Habsburgers is van ton gesplitst in de Oostnryksche- en de [[Spoansche Habsburgers]].
[[Ofbeeldienge:Charles I and V empire.png|thumb|De Habsburgsche bezittiengn in de XVIe êeuwe]]
 
=== HuusDe Habsburg achter 1438stamvoaders ===
Rekenienge houdnd met de stamboom van de Acta Murensia uut 1160, die wel nie hêel betrouwboar is, zou Guntram de Rykn anzien zyn ols de stamvoader van et Huus Habsburg.
* [[Albrecht II van et Hillig Rôoms Ryk|Albrecht II]], [[Frederik III van et Hillig Rôoms Ryk|Frederik III]], [[Maximiliaan I]], [[Karel V van et Illig Roomsche Ryk|Karel V]], [[Ferdinand I van et Illig Rôoms Ryk|Ferdinand I]], [[Maximiliaan II]], Rudolf II, Mathias, Ferdinand II, Ferdinand III, Leopold I, Jozef I, [[Karel VI van et HRR|Karel VI]]
Vo da [[Rudolf I van Duutsland|Rudolf van Habsburg]] keunienk kwam, woarn de Habsburgers groavn in et Zwitserland en et zuudwestn van Duutsland van nu.
'''Huus Wittelsbach''' (1742-1745)
*Guntram de Rykn (ca. 930-973) was groaf in Breisgau en hertog van Muri. Je was ofkomstig uut den Elzas en voader van:
* Karel VII
*Lanzelin of Kanzelin (950-991), groaf van Altenberg, Klettgau en Thurgau. Zyn zeuns woarn: Radbot, Rudolf, Werner en Landolf.
'''Huus Habsburg- Lotharingn''' (1745-1806)
 
* Frans I, Jozef II, Leopold II, Frans II
===Groavn van Habsburg===
Frans II deed ofstand van de krône ounder druk van [[Napoleong]].
*Radbot (985-1045). Oender hem wierd ’t Habsburgkastêel gebouwd en et Muri-klôoster van de Benedictynn gesticht in Aargau. Zyn zeuns woarn: Werner I, Otto I en Albrecht I.
*Werner I (1030-1096). Zyn zeuns woarn: Otto II en Albrecht II.
*Otto II († 1111). Je zoudt den êestn gewist zyn die hem ''von Habsburg'' liet noemn. Je was de voader van:
*Werner II († 1167), voader van:
*Albrecht III († 1199), voader van:
*Rudolf II († 1232), voader van Rudolf III en:
*Albrecht IV (ca.1188-1239), voader van Rudolf IV, die loater keunienk Rudolf I van Duutsland kwam. De Habsburgsche bezittiengn wierdn gesplitst tusschn Albrecht IV en zyn broere Rudolf III. Albrecht hield Aargau en de westelikke stikkn en Rudolf III krêegt de ôostelikke stikkn.
* [[Rudolf I van Duutsland]] was den êestn Habsburger in de lyste van de monarchn van ‘t [[Hillig Rôoms Ryk]]. Je was keunienk mo gin keizer. In 1278 krêegt ‘n de controle over Ôostnryk deur Ottokar II van Boheemn, die hertog van Ôostnryk was, te versloan in de Slag van Marchfeld. ’t Hertogdom blêef nog 640 joar oender de Habsburgers. In 1706 wierd et HRR ipgezeid deur [[Napoleong]]) en Frans II van de dynastie Habsburg-Lotharingen kwamt den êeste keizer van Ôostnryk oender de noame Frans I. De keizers van Ôostnryk hieldn under titel van aartshertog van Ôostnryk toet achter de [[Twidde Weireldoorloge]] in 1918 (Êeste Ôostnryksche Republiek).
 
===Hertoogn van Ôostnryk (1282-1452)===
*Rudolf I (1278-1282)
*Rudolf II, zeune van Rudolf I, hertog van Ôostnryk en Stiermarkn (1282–1283), tegoare mè zyn broere:
* Albrecht I van Duutsland, hertog (1282–1308), keunienk (1298–1308). Zyn zeuns woarn: Rudolf III, Frederik I, Leopold I, Albrecht II, Otto, Hendrik
*Rudolf III (1298–1307)
*Frederik I (1308–1330), tegoare mè zyn broere:
*Leopold I (1308–1326)
*Albrecht II (1330–1358), tegoare mè:
*Otto (1330–1339)
*Rudolf IV (1358–1365), oudste zeune van Albrecht II, brocht in 1359 den titel van hertog noar '''Aartshertog''', mo de nieuwn titel wierd moar officieel erkend in 1453.
Achter zyn dôod wierd ’n ipgevolgd deur zyn twi broers Albrecht III en Leopold III, die tegoare regeerdn toet dan ze in 1379, by et Verdrag van Neuberg, de Habsburgsche gebiedn splitstn.
*Albrecht III hield et hertogdom Ôostnryk.
*Leopold III krêeg o.a. Stiermarkn mè Wiener Neustadt, Karinthië, Krain en Tirol.
De lyne van Albrecht III stierf uut in 1457 en de gebiedn kwoamn loater were tegoare in 1490.
 
===Lyne van d’Albertynn===
*Albrecht III (1365-1395)
*Albrecht IV (1395–1404), zyn zeune
*Albrecht V (1404–1439]), zyn zeune, of [[Albrecht II van Duutsland]] (1438–1439), keunienk van et [[Hillig Rôoms Ryk]], gin keizer.
*Ladislaus Posthumus (1440–1457), zyn zeune, keunienk van Boheemn en Hongareye
 
===Lyne van de Leopoldynn===
*Leopold III (1365-1386). Zyn zeuns woarn Willem, Leopold IV, Ernst den Yzern, Frederik IV
*Willem (1386–1406)
*Leopold IV (1386-1411)
*Ernst den Yzern (1406-1424), voader van:
*Frederik V (1439-1490), of keizer [[Frederik III van et Hillig Rôoms Ryk|Frederik III]], voader van [[Maximiliaan I|Maximiliaan van Ôostnryk]].
*Albrecht VI (1446-1463), zyn broere
 
=== Aartshertog van Ôostnryk (1453-1918) ===
Rudolf IV (1358–1365), oudste zeune van hertog Albrecht II, brocht in 1359 den titel van hertog noar aartshertog. Da gebeurde by et middelêeuws document de ''Privilegium Maius'', achter gedoan van et ''Privilegium Minor'' van 1156, woaby dat oender keizer Frederik Barbarossa et markgroafschap Ôostnryk ’n hertogdom kwam.
Keizer Karel IV van et HRR wilde de nieuwn titel nie erkenn en ’t was mo van 1453, oender keizer [[Frederik III van et Hillig Rôoms Ryk|Frederik III]] da den titel, die automoatisch overg’erfd wierd deur den oudste zeune en vergelykboar was mè prinsn in andere keuniengshuuzn, officieel erkend wierd.
 
Loater wierd de Pragmatieke Sanctie van 1713 ingevoerd in ’t vôordêel van [[Maria-Theresia van Ôostnryk|Maria-Theresia]], woaby da dochters ook under voader kostn ipvolgn.
 
D’aartshertoogn:
*Van [[Frederik III van et Hillig Rôoms Ryk|Frederik III]] (1453) toet Frans II (1706): de keizers van et [[Hillig Rôoms Ryk]].
*Van Frans I (1704) toet Karel I (1918): de keizers van Ôostnryk.
 
===De Spoansche Habsburgers===
[[Ofbeeldienge:Carlos segundo80.png|thumb|<center>De stamboom van Karel II toogt dat er veel intêelt was]]
[[Filips I van Kastilië]], stichtte de [[Spoansche Habsburgers]] deur in 1496 te trouwn mè [[Johanna van Kastilië]].
*[[Filips I van Kastilië|Filips I]] (1504-1506)
*[[Karel V van et Illig Rôoms Ryk|Karel I]] (1516-1556)
*[[Filips II van Spanje|Filips II]] (1556-1598)
*[[Filips III van Spanje|Filips III]] (1598-1621)
*[[Filips IV van Spanje|Filips IV]] (1621-1665)
*[[Karel II van Spanje|Karel II]] (1665-1700)
 
Achter zyn dôod brak de [[Spoansche Successieoorlog]] (1701-1713) uut, die resulteerde in de [[Vrede van Utrecht]], woaby da [[Filips van Anjou]] erkend wierd ols keunienk Karel V van Spanje.
 
{{Commonscat|House of Habsburg|Huus Habsburg}}
 
[[Categorie: Habsburg]]
4.469

bewerkingen

Navigatiemenu