Huus Habsburg

Van Wikipedia
(deureverweezn van Habsburgers)
Ga naar: Begunplekkn, zoeken
Rudolf I,
den êeste Rôoms-Duutsche keunienk van 't Huus Habsburg
't Familiewoapn van de Habsburgers
't Hillig Rôoms Ryk (1273-1378)
Gebiedn van 't Huus Habsburg (oranje)
Gebiedn van 't Huus Luxemburg (purper)
Gebiedn van 't Huus Wittelsbach (groen)

't Huus Habsburg was een belangryke Europeesche dynastie, genoemd achter 't kastêel Habichtsburg in Aargau, nu e kantong in Zwitserland. De Habsburgers woarn ofkomstig van Zwitserland.

Groaf Rudolf IV van Habsburg kwam in 1273 den êeste keunienk van 't Hillig Rôoms Ryk van 't Huus Habsburg als Rudolf I.

Zyn rivoal Přemysl II. Otakar (of Ottocar II), de keunienk van Boheemn van 't Huus Přemyslid, had Ôostnryk kunn veroovern en j'haad ook geprobeerd van de krôone van 't Hillig Rôoms Ryk te bemachtign, mo 't was uutendelik Rudolf die in Frankfurt ip 29 september 1273 verkoozn wierd tout Rôoms-Duutsche keunienk.

Rudolf wilde nu Ôostnryk were winn en ip 26 ogustus 1278 vochtn ze de Slag van Marchfeld uut. 't Boheems leger geleid deur de Přemyslid Ottokar II, vocht teegn et Duuts leger geleid deur Rudolf van Habsburg in alliansje me keunienk Ladislaus IV van Hongareye. De Slag endigde met et verlies van Boheemn en Ottokar sneuvelde. De Habsburgers kostn Ôostnryk were bemachtign en 't hertogdom Ôostnryk blêef nog 640 joar ounder de Habsburgers.

Hertog Albrecht V van Ôostnryk kwam in 1438 Rôoms-Duutsche keunienk als Albrecht II. Achter hem begost de periode van de Habsburgsche keizers, die ook nog regeerdn over Boheemn, Hongareye, 't Hertogdom Bourgondië, Nôord-Italië, Spanje en Portugal met de bezittiengn over zêe.

Maximiliaan van Ôostnryk trouwde mè Maria van Bourgondië. Achter heur dôod in 1482 begost de periode van de Habsburgsche Nederlandn. Vo de Noordelikke Nederlandn tout 1581 (officieel 1648). Vo de Zudelikke Nederlandn tout 1795.

Keizer Karel V stound de Nederlandn en de Spoansche gebiedn of an zyn zeune Filips II van Spanje, en Ôostnryk, Rôoms Duutsland en de keizerskrône an zyn broere Ferdinand I, woadeure da zyn weireldryk gesplitst wierd in de Spoanschn tak, te begunn by zyn voader Filips I, en den Ôostnrykschn tak by Ferdinand I.

De Spoanschn tak stierf uut in 1700, achter den dôod van Karel II van Spanje en wierd vervangn deur den Anjou-tak van 't Huus Bourbon ounder Filips V van Spanje.

In 1736 trouwde Maria Theresia, dochter van Karel VI, mè Frans III van Lotharingen. Tegoare hen ze de Habsburg-Lotharingen-dynastie gesticht, die blêef bestoan tout in 1806.

In 1806 wierd 't Hillig Rôoms Ryk ipgezeid deur Napoleong, en Frans II van de dynastie Habsburg-Lotharingen, kwamt den êeste keizer van Ôostnryk ounder de noame Frans I. De keizers van Ôostnryk hieldn under titel van eirtshertog van Ôostnryk tout achter de Twidde Weireldoorloge in 1918 (Êeste Ôostnryksche Republiek).

De stamvoaders[bewerkn | brontekst bewerken]

't Woapn van d'êeste groavn van Habsburg

Rekenienge houdnd met de stamboom van de Acta Murensia uut 1160, die wel nie hêel betrouwboar is, zou Guntram de Rykn anzien zyn als de stamvoader van 't Huus Habsburg. Vo da Rudolf van Habsburg keunienk kwam, woarn de Habsburgers groavn in 't Zwitserland en 't zuudwestn van Duutsland van nu.

  • Guntram de Rykn (ca. 930-973) was groaf in Breisgau en hertog van Muri. Je was ofkomstig uut den Elzas en voader van:
  • Lanzelin of Kanzelin (950-991), groaf van Altenberg, Klettgau en Thurgau. Zyn zeuns woarn: Radbot, Rudolf, Werner en Landolf.

Groavn van Habsburg[bewerkn | brontekst bewerken]

Et Habsburgkastêel in Aargau (Zwitserland)
Merian Habsburg 1642.jpg
  • Radbot (985-1045). Ounder hem wierd 't Habsburgkastêel gebouwd en 't Muri-klôoster van de Benedictynn gesticht in Aargau. Zyn zeuns woarn: Werner I, Otto I en Albrecht I.
  • Werner I (1030-1096). Zyn zeuns woarn: Otto II en Albrecht II.
  • Otto II († 1111). Je zoudt den êestn gewist zyn die hem von Habsburg liet noemn. Je was de voader van Werner II
  • Werner II († 1167), voader van Albrecht III
  • Albrecht III († 1199), voader van Rudolf II
  • Rudolf II († 1232), voader van Rudolf III en Albrecht IV
  • Albrecht IV (ca.1188-1239), voader van Rudolf IV

De Habsburgsche bezittiengn wierdn verdêeld tusschn Albrecht IV en zyn broere Rudolf III. Albrecht hield Aargau en de westelikke stikkn en Rudolf III krêegt de ôostelikke stikkn.

Hertoogn van Ôostnryk (1282-1452)[bewerkn | brontekst bewerken]

  • Rudolf I (1278-1282)
  • Rudolf II, zeune van Rudolf I, hertog van Ôostnryk en Stiermarkn (1282–1283), tegoare me zyn broere:
  • Albrecht I, hertog (1282–1308), keunienk (1298–1308). Zyn zeuns woarn: Rudolf III, Frederik I, Leopold I, Albrecht II, Otto, Hendrik
  • Rudolf III (1298–1307), of Rudolf I van Boheemn, was den êeste keunienk van Boheemn van 't Huus Habsburg
  • Frederik I (1308–1330), tegoare mè zyn broere:
  • Leopold I (1308–1326)
  • Albrecht II (1330–1358), tegoare mè:
  • Otto (1330–1339)
  • Rudolf IV (1358–1365), oudste zeune van Albrecht II, brocht in 1359 den titel van hertog noar Eirtshertog, mo de nieuwn titel wierd moar officieel erkend in 1453.

Achter zyn dôod wierd ie ipgevolgd deur zyn twi broers Albrecht III en Leopold III, die tegoare regeerdn tout dan ze in 1379, by 't Verdrag van Neuberg, de Habsburgsche gebiedn splitstn.

  • Albrecht III hield 't hertogdom Ôostnryk.
  • Leopold III krêeg o.a. Stiermarkn mè Wiener Neustadt, Karinthië, Krain en Tirol.

De lyne van Albrecht III stierf uut in 1457 en de gebiedn kwoamn loater were tegoare in 1490.

Lyne van d'Albertynn[bewerkn | brontekst bewerken]

Lyne van de Leopoldynn[bewerkn | brontekst bewerken]

  • Leopold III (1365-1386). Zyn zeuns woarn Willem, Leopold IV, Ernst den Yzern, Frederik IV
  • Willem (1386–1406)
  • Leopold IV (1386-1411)
  • Ernst den Yzern (1406-1424), voader van:
  • Frederik V (1439-1490), of keizer Frederik III, voader van Maximiliaan van Ôostnryk.
  • Albrecht VI (1446-1463), zyn broere

Eirtshertoogn van Ôostnryk (1453-1918)[bewerkn | brontekst bewerken]

Rudolf IV (1358–1365), oudste zeune van hertog Albrecht II, brocht in 1359 den titel van hertog noar eirtshertog. Da gebeurde by 't middelêeuws document de Privilegium Maius, achter gedoan van 't Privilegium Minor van 1156, woaby dat ounder keizer Frederik Barbarossa 't markgroafschap Ôostnryk 'n hertogdom kwam.

Keizer Karel IV wilde de nieuwn titel nie erkenn en 't was mo van 1453, ounder keizer Frederik III da den titel, die ottomoatisch overg’erfd wierd deur den oudste zeune en vergelykboar was me prinsn in andere keuniengshuuzn, officieel erkend wierd.

Loater wierd de Pragmatieke Sanctie van 1713 ingevoerd in 't vôordêel van Maria Theresia, woaby da dochters ook under voader kostn ipvolgn.

D'eirtshertoogn:

Kykt no de lyste van de keizers van 't Hillig Rôoms Ryk.

Kykt no 't Huus Habsburg-Lotharingen.

De Spoansche Habsburgers[bewerkn | brontekst bewerken]

Gebiedn van de Habsburgers (1547)

Keizer Karel V (Karel I van Spanje) stound de Nederlandn en zyn Spoansche gebiedn of an zyn zeune Filips II van Spanje, en Ôostnryk, Rôoms Duutsland en de keizerskrôone an zyn broere Ferdinand I, woadeure da zyn weireldryk gesplitst wierd in e Spoanschn tak en 'n Oostnrykschn tak. Zyn voader Filips I van Kastilië, stichtte de Spoansche Habsburgers deur in 1496 te trouwn mè Johanna van Kastilië.

Achter 'n dôod van Karel II van Spanje brak de Spoansche Successieoorloge (1701-1713) uut, die resulteerde in de Vrede van Utrecht, woaby da Filips van Anjou erkend wierd als keunienk Karel V van Spanje.

De stamboom van Karel II toogt dat er veel intêelt was
Wikimedia Commons