Bourgondiërs

Van Wikipedia
Ga naar: Begunplekkn, zoeken
Germoann in de 1e êeuwe, de Bourgondiërs in 't middn

De Bourgondiërs woarn e Germoans volk, die oorsprounkelik in Scandinavië en ’t eiland Bornholm leefdegn. Bornholm, in ’t Oudnoors Burgundarholmr, wil zeggn: eiland van de Bourgondiërs.

’t Eiland Bornholm reks in ‘t rôod, ten zuudn van Zweedn. Denemarkn in ‘t roze.

Round ’t begun van de 1e êeuwe an z’under by de Wisla-riviere gevestigd, ten westn van ’t groundgebied da nu Pooln is. Under gebeurs doa woarn de Gootn, Vandoaln en Semnonen, woa dan ze constant mee in gevecht woarn. Olgauwe wierdn ze verdreevn no ‘t westn en round 250 dookn z’ip an de boovnlope van de Main, woa dan z’in gevecht kwoamn mè d’Alemannen. De Bourgondiërs paktn e stik van ‘t Alemoans gebied in en vestigdn under doa.

Ofbrokkelienge van ’t Romeins gezag[bewerkn | brontekst bewerken]

't Bougondisch Ryk in de 5e êeuwe
’t Nieuw gesticht Ryk van de Bourgondiërs (443-476)

Van 260 begostn de Bourgondiërs en de Alemannen de Reyngrenze over te steekn en Gallië te plundern.

Binst de winter van 287/288 vieln de Romeinn ‘t gebied van de Bourgondiërs binnen vo nieuwe invoazjes teegn te goan en ip ’t ende van de 3e êeuwe was de Reyngrenze were kalm.

Tien joar loater wierd er e verdrag geslootn, woaby dan de Bourgondiërs in dienst kostn kommn by de Romeinsche legers. Binst de 4e êeuwe steundn ze de wettige keizers, in teegnstellienge met d’Alemannen en de Frankn.

Mo binst de grôte volksverhuziengn in de 5e êeuwe droungn de Bourgondiërs toch ‘t Romeins Ryk binnen. In 406 stoakn ook andere Germoann, lik d’Aloanen, Vandoaln en Sueevn, de Reyngrenze over en ze begostn met de grôte invoazje van Gallië.

De Bourgondiërs vestigdn under an de Middn-Reyn, woa dan ze in 413 e nieuw verdrag met de Romeinn slootn en ze krêegn de stoatus van foederati.

Van 433 tout 450 was Flavius Aëtius de belangrykstn persôon van ‘t West-Romeins Ryk. Zyn politiek was ‘t versterkn van de Romeinsche macht in Gallië en Spanje.

In 435 verbroakn de Bourgondiërs under boundgenôotschap met de Romeinen en ze vieln ’t gebied d’r neffest an. Aëtius zound als straffe e leger mè surtout Hunnen, die 20 000 Bourgondiërs en ook under keunienk Gundahar en hêel zyn familie ofslachtign in de slag van Worms.

D’overgebleevn Bourgondiërs begostn te vertrekkn van de Middn-Reyn. In 443 krêegn ze van Aëtius e nieuw vestigiengsgebied: Sapaudie (Savoye). ’t Gebied lag ten zuudn van Genève, langs de Rhone, tusschn d’Alpn en ‘t Juragebergte. Doa stichtegn z’under nieuw Ryk.

In 476 wierd Romulus Augustulus, de latste keizer van ’t West-Romeins Ryk, ofgezet deur Odoaker, mo ’t gebied round Parys blêef nog tien joar in handn van de Romeinsche gouverneur Syagrius. In 486 ist ie overwonn deur de Frankn ounder Clovis I in de Slag by Soissons en kwam ter ‘n ende an ‘t Romeins gezag in Gallië.

Ounder ’t Frankisch Ryk[bewerkn | brontekst bewerken]

In 523 en 532 zyn de Bourgondische keuniengn Sigismund en Gundomar II versleegn deur Childebert I en Chlotarius I, de zeuns van Clovis I. Ze verloorn doaby under zelfstandigheid en in 534 kwoamn z’ounder Theodebert I by ‘t Frankisch Ryk van de Meroviengers en loater de Karoliengers.

't Stik Bourgondië in West-Francië[bewerkn | brontekst bewerken]

Bourgondië achter 't Verdrag van Verdun in 843 mè d'oranje grenze tusschn 't nôordwestelik stik by West-Francië en 't ôostelik stik by Middn-Francië

Achter ‘t Verdrag van Verdun in 843 wierd et Frankisch Ryk van Lodewyk de Vroomn verdêeld ounder zyn zeuns, woaby dat ‘t nôordwestelik stik van Bourgondië by West-Francië kwam en ’t ôostelik stik by Middn-Francië.

‘t Klêenste nôord-westelik stik van Karel de Kletsn lag ten westn van de Saone-riviere en wierd officieel regnum burgundiae genoemd. In 880 goavn de broers Lodewyk III en Karloman van West-Francië den titel van groaf van Autun an Richard Justiciarius, e schonbroere van Karel de Kletsn.

Ounder Karel de Simpeln versterkte Richard nog zyn gezag deur overwinniengn teegn de Vikings, en in 918 krêegt ie ook den titel van hertog en da miek hem den êestn hertog van Bourgondië.

Loater hen de Bourgondische hertoogn e belangryke rolle gespeeld in de Lêge Landn. De Bourgondische periode wierd vo Vloandern ingezet mè den trouw van de dochter van de Vlamsche groaf Lodewyk van Male. Margaretha van Male trouwde in 1369 mè Filips de Stoutn, ton den hertog van Bourgondië.

't Stik Bourgondië in Middn-Francië[bewerkn | brontekst bewerken]

Achter ’t Verdrag van Verdun krêeg Lotharius I Middn-Francië mè ’t grotste, ôostelik stik van Bourgondië.

In 855, by ‘t Verdrag van Prüm, wierd zyn Middnryk verdêeld ounder zyn drie zeuns:

  • Keizer Lodewyk II krêeg Italië
  • Lotharius II krêeg Lotharingen w.o. ’t nôordelik stik van Bourgondië
  • Karel van Provence krêeg ’t zudelik stik van Bourgondië mè Provence, Lyon en Vienne. Zyn keuninkryk wierd regnum provinciae genoemd.

De drie zeuns han gin wettige ipvolgers.

  • Achter den dôod van Karel van Provence in 863, krêeg Lotharius II nog Karel zyn nôordelik stik derby. Keizer Lodewyk II krêeg ’t zudelik stik, Provence, en was azo van 863 tout 875 ook keunienk van Provence.
  • Achter den dôod van Lotharius II in 869, wierd zyn ryk verdêeld ounder zyn twi nounkels, Karel de Kletsn van West- en Lodewyk den Duuts van Oost-Francië, by ’t Verdrag van Meerssen.
  • Achter den dôod van keizer Lodewyk II in 875, kwam zyn nounkel Karel de Kletsn keunienk van Provence van (875-877), en je wierd ipgevolgd deur zyn zeune Lodewyk den Hakkeloare.

Keuniengn van Provence:

Lêger-Bourgondië[bewerkn | brontekst bewerken]

Bourgondië in de 9ste en 10ste êeuwe: Lêger-Bourgondië in ‘t oranje, Ipper-Bourgondië in ‘t groen, ‘t Hertogdom Bourgondië in ‘t bruun

In 879, achter den dôod van Lodewyk den Hakkeloare, wilde Provence zyn twi zeuns, Lodewyk III en Karloman, nie als ipvolger en ze koozn etwien van under: Boso van Provence.

Boso was de broere van Richildis, de vrouwe van Karel de Kletsn, en ook van Richard, den hertog van Bourgondië van ’t westelik hertogelik stik van Bourgondië. Boso trouwde met Ermengarde van Provence, dochter van keizer Lodewyk II, vo zyn recht ip ipvolgienge nog te versterkn.

Ounder hem wierd ’t keuninkryk Lêger-Bourgondië (of Cisjuranië) gesticht. De grenzn woarn de Middellandsche Zêe in ‘t zuudn, Septimanië in ‘t zuudwestn, Aquitanië in ‘t westn, ‘t keuninkryk Ipper-Bourgondië in ‘t nôordn en ‘t keuninkryk Italië in ‘t ôostn.

Achter den dôod van Boso in 887 volgde zyn zeune Lodewyk III hem ip (887 - 928), die ook keizer van ‘t Hillig Rôoms Ryk was van 901 tout 905. Je wierd in 928 ipgevolgd deur zyn schonbroere Hugo, de vint van zyn zuster. Hugo was ol regent van in 905.

Keuniengn van Lêger-Bourgondië:

Ipper-Bourgondië[bewerkn | brontekst bewerken]

Ipper- Bourgondië (of Transjuranië) kwam overêen me Savoye, ’t kantong Vallais (Wallis), West-Zwitserland en Franche-Comté.

’t Keuninkryk wierd gesticht in 888. Achter d’ofzettienge en den dôod van Karel den Dikkn, e zeune van Lodewyk den Duuts van Oost-Francië, wierd Rudolf I van Bourgondië verkoozn deur den oadel van Ipper-Bourgondië tout under keunienk. Je was êest hertog van Ipper-Bourgondië gewist van 876 tout 876.

Keuniengn van Ipper-Bourgondië:

In 933 wierdn Ipper- en Lêger-Bourgondië verênigd ounder Rudolf II, deurdat Hugo van Arles Lêger-Bougondië met hem wisselde vo de krône van Italië.

't Nieuw keunienkryk van Bourgondië krêegt de noame: Keunienkryk van Arles of van Arelat.

’t Keunienkryk Arelat[bewerkn | brontekst bewerken]

Bourgondië in de 12ste en 13ste êeuwe: Groen: 't Keunienkryk Arelat (van 1032 by ’t HRR). Bruun: 't Hertogdom Bourgondië

’t Keunienkryk Arelat wierd in 933 gesticht deur Ipper-en Lêger-Bourgondië te verênign. ’t Wierd deur ounofhankelikke keuniengn geregeerd tout in 1032.

Keuniengn van Arelat:

  • Rudolf II van Bourgondië (933-937)
  • Konrad I van Bourgondië (937-993)
  • Rudolf III van Bourgondië (993-1032)

Ounder de keuniengn Konrad I en Rudolf III verzwakte de keuninklikke macht styf en binn ’t keunienkryk wierd er e semi-ounofhankelik groafschap gevormd (’t loatere Vry Groafschap of Franche-Comté). ’t Groafschap, nie te verwarrn me ’t westelik angrenznd Hertogdom Bourgondië, wierd gesticht deur platselikke edeln, die under groaf van Besançon of groaf van Bourgondië lietn noemn.

Ounder et Hillig Rôoms Ryk[bewerkn | brontekst bewerken]

Rudolf III stierf de 6dn september 1032 zounder erfgenoam. J’ha keizer Konrad II de Saliër angeduud als zyn ipvolger. Konrad II was siddert 1027 keizer van et Hillig Rôoms Ryk en den êeste Salische keizer achter et Ottoons Huus. Mo Rudolf zyn neve, Odo II van Blois, de zeune van zyn oudste zuster Berthe van Bourgondië, betwistte dat ipvolgiensrecht en ze begostn ’n oorloge, die twi joar deurde mor uutendelik in ’t vôordêel van de keizer uutdroaide.

  • Konrad II de Saliër (1032-1039)

Van 1032 probeerdn de keizers, mè de steun van d’aartsbischoppn van Besançon, de groavn van Bourgondië an under gezag t’ounderwerpn. Da mislukte want de groavn blêevn tout an de 12ste êeuwe de facto ounofhankelik.

Olhoewel dan d’ipvolgers van Konrad den Saliër, Hendrik III en Hendrik IV, under nog keunienk van Arles noemdn, wierdn ze nie mè gekrôond in de kathedroale. Keizer Frederik Barbarossa (Rôodboard), die in 1178 keunienk van Arles gekrôond wierd deur den aartsbisschop van Arles, was d’uutzounderienge. Deur Frederik zyn huwelik mè de dochter van groaf Reinout III van Bourgondië, kost ie ’t groafschap Bourgondië an hem biendn. ’t Groafschap kwam theoretisch ounder ’t besteur van Paltsgroavn.

Machtstryd vo 't groafschap Bourgondië[bewerkn | brontekst bewerken]

't Hertogdom en 't groafschap Bourgondië in de 14ste êeuwe

In 1267 begost er e machtstryd tusschn de Fransche keunienk, de Duutsche keizer en den hertog van Bourgondië, vo ’t bezit van ’t groafschap. Den hoogn oadel van ’t gebied trok partye vo Duutsland, mo de nieuwn paltsgroaf Otto IV van Bourgondië kôos vo Frankryk. D’r kwam ’n iplossienge want, nog vo da de loatern keunink van Frankryk, Filips V, ip den trôon kwam, ist ie in 1307 getouwd met Otto zyn oudste dochter, Johanna II van Bourgondië, en doadeure kwam ’t groafschap ounder Frankryk.

Under oudste dochter Johanna III trouwde in 1330 mè den hertog van Bourgondië Odo IV en azo kwam ’t groafschap ounder de Bourgondische hertoogn. Under andere dochter Margaretha trouwde me Lodewyk I van Vloandern. Under zeune was Lodewyk van Male, de voader van Margaretha van Male.

De klêenzeune van hertog Odo IV en Johanna III was Filips van Rouvres, die trouwde mè Margaretha van Male. Achter zyn dôod hertrouwde Margaretha met hertog Filips de Stoutn. Round dien tyd krêeg ’t groafschap de noame Franche-Comté.

Hertoogn van Bourgondië van ’t huus Valois[bewerkn | brontekst bewerken]

Bezittiengn van ‘t huus Valois-Bourgondië binst de regerienge van Karel de Stoutn

Omda Filips van Rouvres gin ipvolgers haad, gieng ’t hertogdom Bourgondië no keunienk Jean II van Vrankryk van ‘t Huus Valois. Je gaf et an zyn vierde zeune Filips de Stoutn, die trouwde mè Margaretha van Male.

Filips de Goein en Karel de Stoutn stoundn bekend vor under luxe en rykdom. ’t Woord Bourgondisch stamt van dien tyd en wordt gebruukt vor an te geevn dat er genootn wordt van ‘t leevn. Vloamiengn wordn doarom Bourgondiërs genoemd omdan ze geirn goe eetn en drienkn.

Ounder de Habsburgers[bewerkn | brontekst bewerken]

In 1477 wierd Bourgondië zelve g’annexeerd deur Frankryk. In ’t zelfste joar trouwde Maria van Bourgondië mè den aartshertog van Oostnryk, de Habsburger Maximiliaan van Oostnryk, zeune van de keizer Frederik III. Ze brocht azo den titel van hertog van Bourgondië en de reste van de bezittiengn lik de Lêge Landn en Franche Comté ounder ‘t Hillig Rôoms Ryk.

De Habsburgers blêevn Bourgondië ipeisn tout in 1529 by de Vrede van Koameryk (of Paix des Dames). Achter den Italioanschn oorloge van de liga van Cognac wierd de vrede getêeknd deur Margaretha van Oostnryk (de tante van Karel V) en Louise van Savoye (de moeder van Frans I van Frankryk). Frans I most Italië ofstoan mo je krêeg Bourgondië. Karel V hield wel ‘t Groafschap Vloandern en Artesië.