Bourgondiërs
Uit Wikipedia
De Bourgondiërs woarn e Germoans volk, die oorsprounkelik in Scandinavië en ’t eiland Bornholm leefdegn. In ’t Oudnoors is Bornholm Burgundarholmr, wa dat eiland van de Bourgondiërs wil zeggn.
Round ’t begun van de 1e êeuwe an z’under by de Wisla-riviere gevestigd, ten westn van ’t groundgebied da nu Polen is. Under gebeurs doa woarn de Gootn, Vandaaln en Semnoonn, woa dan ze constant mee in gevecht woarn.
Olgauwe wierdn ze verdreevn no ‘t westn en round 250 dookn z’ip an de boovnlope van de Main, woa dan z’in gevecht kwoamn me d’Alemann. De Bourgondiërs paktn e stik van ‘t Alemoans gebied in en vestigdn under doa.
[bewerkn] Ofbrokkelienge van ’t Romeins gezag
Van 260 begostn de Bourgondiërs en de Alemann de Reyngrenze over te steekn en de Romeinsche provincie Gallië te plundern.
Binst de winter van 287/288 vieln de Romeinn ‘t gebied van de Bourgondiërs binnen vo nieuwe invoasiës teegn te goan en ip ’t ende van de 3e êeuwe was de Reyngrenze were kalm.
Tien joar loater wierd er e verdrag geslootn, woaby dan de Bourgondiërs in dienst kostn kommn by de Romeinsche legers. Binst de 4e êeuwe steundn ze de wettige keizers, in teegnstellienge met d’Alemann en de Frankn.
Mo binst de grôte volksverhuziengn in de 5e êeuwe droungn de Bourgondiërs toch ‘t Romeins Ryk binnen. In 406 stoakn ook andere Germoann, lik de Alaann, Vandoaln en Sueevn, de Reyngrenze over en ze begostn met de grôte invoasie van Gallië.
De Bourgondiërs vestigdn under an de Middn-Reyn, woa dan ze in 413 e nieuw verdrag met de Romeinn slootn en ze krêegn de stoatus van foederati.
Van 433 tout 450 was Flavius Aëtius de belangrykstn persôon van ‘t West-Romeins Ryk. Zyn politiek was ‘t versterkn van de Romeinsche macht in Gallië en Spanje.
In 435 verbroakn de Bourgondiërs under boundgenôotschap met de Romeinn en ze vieln ’t gebied d’r neffest an. Aëtius zound ols straffe e leger me surtout Hunn, die 20 000 Bourgondiërs en ook under keunink Gundahar en hêel zyn familie ofslachtign in de slag van Worms.
D’overgebleevn Bourgondiërs begostn te vertrekkn van de Middn-Reyn. In 443 krêegn ze van Aëtius e nieuw vestigiengsgebied: Sapaudie (Savoye). ’t Gebied lag ten zuudn van Genève, langs de Rhone, tusschn d’Alpn en ‘t Juragebergte. Doa stichtegn z’under nieuw Ryk.
In 476 wierd Romulus Augustulus, de latstn keizer van ’t West-Romeins Ryk, ofgezet deur Odoaker, mo ’t gebied round Parys blêef nog tien joar in handn van de Romeinschn gouverneur Syagrius. In 486 ist ‘n overwonn deur de Frankn ounder Clovis I in de Slag by Soissons en kwam ter ‘n ende an ‘t Romeins gezag in Gallië.
[bewerkn] Ounder ’t Frankisch Ryk
In 523 en 532 zyn de Bourgondische keuningn Sigismund en Gundomar II versleegn deur Childebert I en Chlotarius I, de zeuns van Clovis I. Ze verloorn doaby under zelfstandigheid en in 534 kwoamn z’ounder Theodebert I by ‘t Frankisch Ryk van de Meroviengers en loater de Karoliengers.
[bewerkn] 't Stik Bourgondië in West-Francië
Achter ‘t Verdrag van Verdun in 843 wierd et Frankisch Ryk van Lodewyk den Vroomn verdêeld ounder zyn zeuns, woaby dat ‘t nôordwestelik stik van Bourgondië by West-Francië kwam en ’t ôostelik stik by Middn-Francië.
‘t Klêenste nôord-westelik stik van Karel den Kletsn lag ten westn van de Saone-riviere en wierd officieel regnum burgundiae genoemd. In 880 goavn de broers Lodewyk III en Karloman van West-Francië den titel van groaf van Autun an Richard Justiciarius, e schonbroere van Karel den Kletsn. Ounder Karel den Simpeln versterkte Richard nog zyn gezag deur overwinniengn teegn de Vikings en in 918 krêegt ’n ook den titel van hertog en da miek hem den êestn hertog van Bourgondië.
Loater hen de Bourgondische hertoogn e belangrikke rolle gespeeld in de Lêge Landn. De Bourgondische periode wierd vo Vloandern ingezet me den trouw van de dochter van de Vlamschn groaf Lodewyk van Male. Margaretha van Male trouwde in 1369 met Filips den Stoutn, ton den hertog van Bourgondië.
[bewerkn] 't Stik Bourgondië in Middn-Francië
Achter ’t Verdrag van Verdun krêeg Lotharius I Middn-Francië me ’t grotste, ôostelik stik van Bourgondië.
In 855, by ‘t Verdrag van Prüm, wierd zyn Middnryk verdêeld ounder zyn drie zeuns:
- Keizer Lodewyk II krêeg Italië
- Lotharius II krêeg Lotharingn w.o. ’t nôordelik stik van Bourgondië
- Karel van Provence krêeg ’t zudelik stik van Bourgondië me Provence, Lyon en Vienne. Zyn keuninkryk wierd regnum provinciae genoemd.
De drie zeuns han gin wettige ipvolgers.
- Achter den dôod van Karel van Provence in 863, krêeg Lotharius II nog Karels nôordelik stik derby. Keizer Lodewyk II krêeg ’t zudelik stik, Provence, en was azo van 863 tout 875 ook keunink van Provence.
- Achter den dôod van Lotharius II in 869, wierd zyn ryk verdêeld ounder zyn twi nounkels, Karel den Kletsn van West- en Lodewyk den Duuts van Oost-Francië, by ’t Verdrag van Meerssen.
- Achter den dôod van keizer Lodewyk II in 875, was zyn nounkel Karel den Kletsn keunink van Provence van 875 tout 877 en je wierd ipgevolgd deur zyn zeune Lodewyk den Hakkeloare.
Keuniengn van Provence:
- Karel van Provence (855-863)
- Lodewyk II (863-875)
- Karel den Kletsn (875-877)
- Lodewyk den Hakkeloare (877-879)
[bewerkn] Lêger-Bourgondië
In 879, achter den dôod van Lodewyk den Hakkeloare wilde Provence zyn twi zeuns, Lodewyk III en Karloman, nie ols ipvolger en ze koozn etwien van hunder: Boso van Provence.
Boso was de broere van Richildis, de vrouwe van Karel den Kletsn, en ook van Richard, den hertog van Bourgondië van ’t westelik stik. Boso trouwde met Ermengarde van Provence, dochter van keizer Lodewyk II, vo zyn recht ip ipvolgienge nog te versterkn.
Ounder hem wierd ’t keuninkryk Lêger-Bourgondië (of Cisjuranië) gesticht. De grenzn woarn de Middellandsche Zêe in ‘t zuudn, Septimanië in ‘t zuudwestn, Aquitanië in ‘t westn, ‘t keuninkryk Ipper-Bourgondië in ‘t nôordn en ‘t keuninkryk Italië in ‘t ôostn.
Achter den dôod van Boso in 887 volgde zyn zeune Lodewyk lll den Blendn hem ip (887 - 928). Je was ook keizer van ‘t Hillig Rôoms Ryk van 901 tout 905. Je wierd in 928 ipgevolgd deur zyn schonbroere Hugo, de vint van zyn zuster. Hugo was ol regent van in 905.
Keuniengn van Lêger-Bourgondië:
- Boso van Provence (879 - 887)
- Lodewyk lll den Blendn (887 - 928)
- Hugo van Arles (928-933)
[bewerkn] Ipper-Bourgondië
Ipper- Bourgondië (of Transjuranië) kwam overêen me Savoye, ’t kantong Vallais (Wallis), West-Zwitserland en Franche-Comté.
’t Keuninkryk wierd gesticht in 888. Achter d’ofzettienge en den dôod van Karel den Dikkn, e zeune van Lodewyk den Duuts van Oost-Francië, wierd Rudolf verkoozn deur den oadel van Ipper-Bourgondië tout under keunink. Rudolf was van 876 tout 876 hertog van Ipper-Bourgondië gewist.
Keuniengn van Ipper-Bourgondië:
- Rudolf I van Bourgondië (888-912)
- Rudolf II van Bourgondië (912- 937) + van Lêger-Bourgondië (933-937)
In 933 wierdn Ipper- en Lêger-Bourgondië verênigd ounder Rudolf II, deurdat Hugo van Arles Lêger-Bougondië met hem wisselde vo de krône van Italië.
't Nieuw keuninkryk van Bourgondië krêegt de noame: Keuninkryk van Arles of van Arelat.
[bewerkn] ’t Keuninkryk Arelat
’t Keuninkryk Arelat wierd in 933 gesticht deur Ipper-en Lêger-Bourgondië te verênign. ’t Wierd deur ounofhankelikke keuniengn geregeerd tout in 1032.
Keuniengn van Arelat:
- Rudolf II van Bourgondië (933-937)
- Koenraad I van Bourgondië (937-993)
- Rudolf III van Bourgondië (993-1032)
Ounder de keuniengn Koenraad I en Rudolf III verzwakte de keuninklikke macht styf en binn ’t keuninkryk wierd er e semi-ounofhankelik groafschap gevormd (’t loatere Vry Groafschap of Franche-Comté). ’t Groafschap, nie te verwarrn me ’t westelik angrenznd Hertogdom Bourgondië, wierd gesticht deur platselikke edeln, die under groaf van Besançon of groaf van Bourgondië lietn noemn.
[bewerkn] Ounder ’t Duuts Hillig Rôoms Ryk
Rudolf III stierf den 6dn september 1032 zounder erfgenoam. J’ha keizer Koenraad II den Saliër angeduud ols zyn ipvolger. Koenraad II was sedert 1027 keizer van et Hillig Rôoms Ryk en den êestn Salischn keizer achter de Ottoonn. Mo Rudolfs neve, Odo II van Blois, de zeune van zyn oudste zuster Berthe van Bourgondië, betwistte dat ipvolgiensrecht en ze begostn ’n oorloge, die twi joar deurde mor uuteindelik in ’t vôordêel van de keizer uutdroaide.
- Koenraad II den Saliër (1032-1039)
Van 1032 probeerdn de keizers, me de steun van d’aartsbischoppn van Besançon, de groavn van Bourgondië an under gezag t’ounderwerpn. Da mislukte want de groavn blêevn tout an de 12ste êeuwe de facto ounofhankelik.
Olhoewel da d’ipvolgers van Koenraad den Saliër, Hendrik III en Hendrik IV, under nog keunink van Arles noemdn, wierdn ze nie mi gekrôond in de kathedroale. ’n Uutzounderienge was keizer Frederik Barbarossa (Rôodboard), die in 1178 keunink van Arles gekrôond wierd deur den aartsbisschop van Arles. Deur Frederiks huwelik me de dochter van groaf Reinout III van Bourgondië, kost ‘n ’t groafschap Bourgondië an hem biendn. ’t Groafschap kwam theoretisch ounder ’t besteur van Paltsgroavn.
[bewerkn] Machtsstryd vo 't groafschap Bourgondië
In 1267 begost er e machtsstryd tusschn de Franschn keunink, de Duutschn keizer en den hertog van Bourgondië vo ’t bezit van ’t groafschap. Den hoogn oadel van ’t gebied trok partye vo Duutsland, mo de nieuwn paltsgroaf Otto IV van Bourgondië kôos vo Frankryk. D’r kwam ’n iplossienge want, nog vo da den loatern keunink van Frankryk, Filips V, ip den trôon kwam, ist ’n in 1307 getouwd met Otto’s oudste dochter Johanna II van Bourgondië, en doadeure kwam ’t groafschap ounder Frankryk.
Under oudste dochter Johanna III trouwde in 1330 me den hertog van Bourgondië Odo IV en azo kwam ’t groafschap ounder de Bourgondische hertoogn. Under andere dochter Margaretha trouwde me Lodewyk I van Vloandern. Under zeune was Lodewyk van Male, de voader van Margaretha van Male.
De klêenzeune van hertog Odo IV en Johanna III was Filips van Rouvres, die trouwde me Margaretha van Male. Achter zyn dôod hertrouwde Margaretha met hertog Filips den Stoutn. Round dien tyd krêeg ’t groafschap de noame Franche-Comté.
[bewerkn] Hertoogn van Bourgondië van ’t huus Valois
Omda Filips van Rouvres gin noakommeliengn had achter z’n dôod, gienk ’t hertogdom Bourgondië no keunink Jan II van Frankryk van ‘t huus Valois. Jan II gaf ’t hertogdom an zyn vierde zeune Filips den Stoutn, die trouwde me Margaretha van Male.
Filips den Goein en Karel den Stoutn stoundn bekend vor under luxe en rykdom. ’t Woord Bourgondisch stamt van dien tyd en wordt gebruukt vor an te geevn dat er genootn wordt van ‘t leevn. Vloamiengn wordn doarom Bourgondiërs genoemd omdan ze geirn goe eetn en drienkn.
[bewerkn] Ounder de Habsburgers
- Maximiliaan I (me Maria van Bourgondië)
- Filips den Schoonn
- Karel V
In 1477 wierd Bourgondië zelve g’annexeerd deur Frankryk. In ’t zelfste joar trouwde Maria van Bourgondië me den aartshertog van Oostnryk Maximiliaan, de zeune van den Habsburgschn keizer Frederik III. Ze brocht azo den titel van hertog van Bourgondië en de reste van de bezittiengn lik de Lêge Landn en Franche Comté ounder ‘t Hillig Rôoms Ryk.
De Habsburgers blêevn Bourgondië ipeisn tout in 1529 by de Vrede van Koameryk (of Paix des Dames). Achter den Italioanschn oorloge van de liga van Cognac wierd de vrede getêeknd deur Margaretha van Oostnryk (de tante van Karel V) en Louise van Savoye (de moeder van Frans I van Frankryk). Frans I most Italië ofstoan mo krêeg Bourgondië. Karel V hield wel ‘t Groafschap Vloandern en Artesië.
