Wikipedia:Bofartikel

Met een bofartikel bedoeln wyder ip de West-Vlamsche wikipedia een artikel da zô goed in mekoar zit da me dat artikel zien als êen van de beste artikels die m'ein.

Sedert oktober 2007 kiezn wyder (de gebrukers en gy dus ôok) olle moande nen nieuwn derby die ton e moand ip ous voorblad mag stoan blinkn (in 't dêel "Artikel van de moand").

De patrôonn kan je iere vindn: Categorie:Wikipedia:Patrôon bofartikel.

Ouze bofartikels

Zie ôok Categorie:Wikipedia:Bofartikel

2013

april

Hommel is e plante die toet voe kort vôornoamelik ekwikt wos voer in bier te doen. In de knops zit er e stoffe die e zeure smoake gift an 't bier. 'n Dag va vandoage gebruukn ze 't oek mêer e mêer voer in medicamentn te doen. 't Bestoan oek zaksjes en hoofdkussens, evuld mi hommel. Dat zoudt e nateurlik slapmiddel zyn.

In Belgie is surtout de streke va Poperienge styf ekend voe nundern hommel. (meêr leezn).

moarte

De Brugse Mettn woarn een ipstand in Brugge, den 18ste meie 1302, teegn de Fransche keunienk Filips de Schôonn. De Bruggeliengn vermôordegen die nacht 1.500 Fransmans en Lelioards. Da was d' anleidienge vo de Guldnspoornslag ip 11 juli in Kortryk.

Begin meie was Willem van Gullik, kleenzeune van Gwyde van Dampierre, in Brugge angekommen woar dat ie em t'ope sloeg mè Pieter de Coninck, anvoerder van de Brugse ipstandeliengn. (meêr leezn).

februoari

Duunkerke is e stad in de Nord, dichte by de De Schreve. 't Is 't cultureel centrum vô Frans-Vloandern en wat dat er nog overschiet van 't Vlams in de Fransche streke tusschen de Leie en de Nôordzêe. In Duunkerke zelve bestoat et Dunkerquois, 't lokoal dialect da straf an 't West-Vlams doe peizen, lik in 't carnavalliedje La Visschersbende. (meêr leezn).

januoari

Ingveoons of Noordzeegermoans es de benoamienge vo typische kenmerkn van bepoalde West-Germoansche toaln die lanks de Noordzee gesprookn èn gewist. Toalhistorici zien in den Ingveoonschn invloed up 't West-Vlams e bewys dat den invloed van de Friezn in d'eeste eeuwn tot an Vloandern kwam. De noame Ingveoons es ofkomstig van Ingvaeones. Da wos de noame die de Romeinsche schryver en historicus Tacitus gegeevn èt an sommige Germoansche stammn lik de Angeln, Friezn en Saksn. (vodder leezn).

2012

December

Vlienders, flieflotters of beutervliegn zyn insectn uut de orde Lepidoptera, de vlienders en de mottn. 't Zyn voun 't moment e stik of 20 000 verschillige sôortn in 3 superfamilies: d'echte vlienders (Papilionoidea), de dikkoptjes (Hesperiidae) en de mottevlienders (Hedylidae).

Vlienders hen 4 foazn in nunder leevn: ei, rupse, coconne en vulwassn vliender. Omdan der vele zyn die upvollnde kleurn hen, zyn der menschn die ze vergoarn. (Klik hier vo vôort te leezn).

November

Helium (He) is e scheikundig element van het type edelgas, wat da wil zeggn da 't hêel reks in de tabelle van Mendeljev stoat. 't Is e kleurlôos, smoaklôos, reuklôos, byna inert, nie-toxisch gas. 't Komt praktisch assan voren als goaze gezien dan der extreme omstandigheedn nodig zyn voen 't zodoanig te compresseern/ofkoeln da 't vloeiboar wordt.

A je helium inoasemt verandert het timbre va je stemme zodoanig da je tydelik e piepstemmetje krygt. (Klik hier vo vôort te leezn).

Oktober

't Zunnestelsel bestoat uut de zunne en ol d' astronomische hemellichoamn die der round droain en ollemolle ontstoan zyn deur 't involln van e grôte wolke van gaze en ys, omtrent 4,6 miljaar joar geleen. De terrestrische planeetn Mercurius, Venus, d' Eirde en Mars bestoan hoofzakelik uut rotse en metoal; de gasreuzn Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus uut woaterstoffe en helium. (Klik hier vo vôort te leezn).

September

John Clare (1793 - 1864) was 'n Iengelschn dichtre, de zeune van e boereknecht, die bekend wierd vô ze prachtige vôorstelliengn van 't Iengelsche buutnleevn. In zyn tyd was Clare algemêen bekend lik de "Boeredichtre van Northamptonshire". Clare was taamlik vergeetn in de loatre 19ste êeuwe, moa dr kwam nieuwe belangstellienge vô zyn werk en y is nu bekeekn lik êen van de belangrykste dichters van zyn tyd. (Klik hier vo vôort te leezn).

Ogustus

Ysveugels (Alcedo atthis) zyn e sôorte van veugels die surtout upvolln omdan ze zukke stravve kleurn hen, etwot die in gemoatigde streekn redelik uutzounderlik is. Z'eetn verre ollêne bêestn die in 't woater zittn, mêestol vis, mor oek dikkoptjes, fernient, woaterslekkn en klêne kreeftjes. Ze joagn deur te wachtn up e taksje boovn 't woater en toune an 40 ter heure in 't woater te schietn. (Klik hier voe vôort te leezn).

Juli

't Zwyn (Sus scrofa domesticus) is e gedomesticeerd wild zwyn. 't Es e vrêe belangryke bêeste vô de West-Vloamiengn. E vrouwelik zwyn wordt e zeuge genoemd, e mannelik zwyn nen beir en e jounk e vikken.

Zwyns wordn massoal gekwêekt vor under vlêes. E zwyn es êen van de mêest stressgevoelige bêesten da we kenn. Doarom wirdn ze lankstom minder buten gekwêekt. (Klik hier vo vodder te leezn).

Juni

Ysland is een eiland in de Nôord-Atlantischen Oceoan tussen Groenland en 't vasteland van Europa.

't Ligt up de Mid-Atlantische Rugge, en is doadeure vulkoanisch vrê actief. 't Binnenland is moa dinne bevolkt, met een landschap da voa 't grotste dêel bestoat uut woestyne, bergn en gletsjers. (Klik hier vo verder te leezn).

2009

Oktober

't Oosterliengnhuus in Brugge

De Hanze was e groeperienge van commercantn en steedn van Nôord-Europa round de Nôordzêe en de Ôostzêe binst de middelêeuwn.

De Hanze is styf belangryk gewist vo de geschiedenisse van Brugge. De stad groeide uut tout de belangrykste markt van 't Westn. (Klik hier vo verder te leezn).

September

Drie sôortn ploategrenzn

Ploatntektoniek (van 't Grieks tekton, wa da "bouwer" of "daklegger" wil zeggn) beschryft de grôotschoalse bewegiengn van de lithosfeer van d'eirde.

Eirdbeviengn, vulkoann, gebergtevormienge en oceoantroggn kommn ollemoale vôorn an de grenzn tussn tektonische ploatn. (Klik hier vo verder te leezn).

Ogustus

Oudnederlands toalgebied

't Oudnederlands es d'oudste toalfoase van et Nederlands en lopt à peu près van 500 n.C. tot 1150 n.C.

Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu. Da zinnetje es per toeval ountdekt gewist in 1932 in Oxford. Ounderzoek van 't perkament en van de plekke van de vounste wees uut dat et zou geschreevn gewist hèn deur nen West-Vlamschn monnik die in Kent (Zuud-Iengeland) up bezoek wos. 't Fragment zou dus Oudwestnederfrankisch zyn. Klik hier vo vodder te leezn.

Juli

De loaknolln

Yper is de grotste stee van den Westhoek en de zesde grotste van West-Vloandern.

De bynoame van Yper is de Kattestad. Schone pleksjes voe te goan bekykn zyn de loaknolln, de Sint-Moartnskathedroale, de vestn en de Menepoorte, woa da ze iedern oavend 'n Last Post bloazn. Klik hier vo vodder te leezn.

Juni

Jezuïetnklooster van Leuvn

Den barok es e kunststromienge da heur hogtepunt gekend hèit in de zeevntienste eeuwe.

Den barokkn styl wos e religieuze reactie up de renaissance woa da den miens nog centroal stound. Barok wos den flamboyantn styl woamei da de katholieke kerke heur overwinnienge up 't protestantisme vierde, want 'n upmars van 't calvinisme wos tegeng'houdn. Reuzegrote religieuze ofbeeldiengn, drie reekn van piloarn boovn mekkoar, veel vierpottn en uutbundige versieriengn typeern de barokke kerkgebouwn van de jezuïetn dan de bewoarders woarn van de katholieke kerke tegen de protestantn. Klik hier vo vodder te leezn.

April en meie

E ree

Reeën (Capreolus capreolus) zyn klêne hertn die vôornkommn in verre hêel Europa, Turkeye en de Kaspische Zêe. In België woarn der verre ginne nemi achter 'n Twiddn Weireldôorloge, mo de populoasche et nem ersteld, oundermêer deur migroasche van Duutsland en 't Fransche. In West-Vloandern zyn de busschn round Poperienge en Heuvelland ideoal doavôorn. Klik hier vo vodder te leezn.

Moarte

Homo habilis

D'evoluusje van den miens es e weetnschappelikke theorie uut de biologie da beweirt dan de mienschn lik dan ze zynder der nu uutziene e soorte es da g'evolueerd es uut andere soortn. Sommigste van die soortn woarn verzekers voorouders van Homo sapiens, andere soortn woarn zytakkn die evolutionair doodliepn.

Der es hillegansn ginnen consensus over de juste evoluusje van uze soorte. 't Out of Africa-model verounderstelt da den modernen miens hem ollene in Afrika hèit ountwikkeld. Den tegenhanger doavan da tientalln joarn lank gevolgd hèit gewist, es 't multiregionoal model. Klik hier vo vodder te leezn.

Januoari en februoari

Brugge es en oude hoofdstee van 't groafschap Vloandern en wos in de Loate Middeleeuwn e groot economisch en cultureel centrum. Deur den ounverwachtsn dood van den Bourgondischn hertog Karel den Stoutn en vlak d'rachter van zyn nog styf jounge dochter Maria van Bourgondië kwom d'r doar en ende an. Klik hier vo vodder te leezn over de geschiedenisse van Brugge.

2008

December

Kalissie, kalisje (Nôord-West-Vloandern) of kolisje (Zuud-West-Vloandern) (AN zoethout) is de noame van stikskes van de wortelstok van Glycyrrhiza glabra, een plante die familie is van de errewete.

In de wortels van die plante zit er een zoetstoffe die 30 tot 50 keers stravver is dan suker, moa nie slicht is vo de tandn. Ôok ol moe je der styf an sjiekn en zuugn, toch wos kalissiehout populair by de kinders totdat er gemakkelikker t'eetn spekkn ip de mart kwoamn. (vodder leezn)

November

Het vôorgeborchte of Limbus es woa da, volgens de katholieke kerke, de vroeg gestorvn kiendjes en woavôorn dat er gin tyd gewist was om ze te dôopn, noa toe goane. 't Es dus een sôorte niemandsland; de kiendjes zyn te joung om kwoad gedoan 't eine, dus moetn ze nie noa d'elle. Ze zyn ôok nie gedôopt en van d'erfzonde verlost, dus kunn ze nie noa 'n eemle. (vodder leezn)

September en Oktober

Leo Van Paemel was een West-Vlamsche kunstschilder uut Blanknberge. Je leefde in de vorige eeuwe.

Van Paemel was een persôonlike vertolker van de Nôordzêe en alles wat d'r mee verband oudt. Z'n specialiteit was 't schilderen van portretfigeurn. J'ist er in gesloagd een moderne interpretoatie te geevn an een klassiek genre, met de techniek van d'oude mêesters (vodder leezn).

Juli en Augustus

Een Iengels kerkof is e militair kerkof van de geallieerdn uut 'n Êestn Weireldôorlog. Iengels is in deze betêkenisse de verzoamelnoame voe ol de troepn van 't Gemênebest. Op een Iengels kerkof leggn der dus oek Canadiens, Schottn, Nieuw-Zeelanders enzovodders. De kerkoovn zyn ten êeuwigen doage verpacht an 't Gemênebest.

In den Westoek liggn d'r meer dan 170 Iengelsche kerkoovn. 't Grotste Iengels kerkof ter weireld es da van Tyne Cot. D'r liggn doar ollene ol bykan 120.000 Iengelsche militairn begroavn (vodder leezn).

Meie en Juni

De Burg van Brugge is ‘t pling woa dat de geschiedenisse van Brugge begost is en woa dat den eestn burcht stound van de groavn van Vloandern, ols verdedigienge van de Vlamsche Kust teegn de Vikings.

Round dien burcht groeide Brugge in de loatere eeuwn uut tout e weireldstad.

Brugge wordt, deur de vele reien en bruggn, ‘t Venetië van ’t Noordn genoemd. De reien zyn genoemd noa de riviere de Reie die in dien tyd deur Brugge strôomde en nu helegans gekanaliseerd is.

't Burgpling gift 'n overzicht van duusd joar architecteure en is êen van de schônste plekkn van Brugge. (Klik ier vo vodder te leezn).

April

Alexander Sergejevitsj Poesjkin wos ne Russische schryver die algemêen bestempeld wordt as êen van de grotste Russische dichters, de voader van de Russische letterkunde en êen van de belangrykste Russen die ôoit bestoan ein.

Poesjkins letterkundige styl wos een miengelienge van veraaltechniek, dramatiserienge, romantiek en satire die de Russische (en sommigte niet-Russische) schryvers achter em fameus en lange beïnvloed eit. (Klik ier vo vodder te leezn).

Moarte

Vossn zyn de grotste roofdiern die vôornkommn in West-Vloandern. Ze zyn over ’t algemêen ni geirn ezien omda ze zounder reedns kiekns zoun durven dôod bytn. Die reputoasje leeft ouk vodder in een uutdrukkieng lik ´t is e lêepn vos.

Ze leevn in oopn land en in busschn, mor oundertusschn leevn der ouk ol e masse in de mêeste grôte steedn. Ze kunn gemakkelik overleevn omda ze van nietnt vies zyn: z'eetn olle sôortn bêestn (veugels lik fazantn, muuzn en rattn, keuns en oazejoungn en zest grôte kevers). An ze joagn, doen ze dadde mêestol ollêne en oul ier mêestol a 't schemert of ol dounker is.

Vossn kunn e joar of tiene oud komn, mo 't zyn der styf vele die vele jounger dôod goan, deur overreen te zyn van otto's, deur de jacht en deur stropery. (Klik ier vo vodder te leezn).

Februoari

Filips den Schoonn is vor uze streekn styf belangryk gewist.

Van z’n moeder Maria van Bourgondië erfdegt ie de Nederlandn, van z’n voader ‘t Uus van Habsburg en deur te trouwn mè Johanna de Woanzinnige Kastilië (’t loatere Spanje).

O z’n moeder in 1482 stierf begost de periode van de Habsburgsche Nederlandn.

Filips was d’n eestn Habsburger die regeerdege in Spanje. Vele loater, achter d’n troonsofstand van z’n zeune Keizer Karel V van ‘t Illig Roomsche Ryk in 1556, wierdn de Habsburgers gesplitst in ’n Oostnrykschn en ’n Spoanschn tak en wierd Filips deur z’n ipvolgers erkend ols Filips I van Spanje, d’n eestn Spoanschn Habsburger (vodder leezn).

Januoari

Basket is een ploegsport die surtout populair gewordn is deur den Amerikoanschn NBA me spelers lik Michael Jordan, Magic Johnson, Shaquille O’ Neal…

In basket speel je me twêe ploegn van vuuf spelers ip een basketveld. De bedoelinge is van zoveel meugelik puntn te scoren tegen mekoar deur een bolle te smytn deur een yzeren rink met een nette.

Anvallend wordt basket gespeeld deur te dribbelen of deur de bolle te passn noar een medespeler. Binn 'n bepoaldn tyd moet er een doelpoginge oundernomen wordn. De spelers en allemolle een verschillige positie ip 't speelveld. Een match wordt verdêeld in vier quarters. De ploeg die 't mêest puntn gescoord et wint.

Verdedigend wordt er geprobeerd 't anvallend team 't scoren te belettn of de bolle zelve te bemachtigen. Fysiek contact wordt bestraft met een persôonlike foute, ounsportief gedrag deur een technische foute. Een speler wordt uutgeslootn ost 'n vuuf foutn begoan et. (vodder leezn).

2007

December

Et Frans-Vlams es de oorsprounkelikke West-Vlamsche toale van de Vloamiengn die in Frans-Vloandern weunn. De Fransche Vloamiengn noemn under streektoale nuuze Vlaamsche tale of et Vlemsch. De toale ligt styf dichte by 't West-Vlams uut d'n Westoek en es noois gin officiële toale gekommn. Deur ne bewuste toalpolitiek van Parys - ounder andere ollene ééntoalige Fransche schoolmeesters - es et Vlams sinsn d'annexoasje van Zuud-Vloandern deur Vrankryk in de 17e eeuwe styf achteruut gegoane.

De Akademie voor Nuuze Vlaamsche Tale es de toalorganisoasje die 't ounderwys van de Vlamsche regionoale toale in et Noorderdepartement promoot. In 2007 wos d'r en upmerkelik succes; z'èn toun van de Fransche autoriteitn goedkeurienge gekreegn voe en experiment van drie joar. In dien tyd meugn ze up universiteitn en colleges begunn mè ounderwys van de lokoale Vlamsche toale (vodder leezn).

November

Desoxyribonucleïnezuur, by de mêeste minsn beter gekend ounder zyn ofkortienge DNA es et erfelik materioal van olle leevnde weezns.

De primaire structuur van DNA is de volgorde van de nucleotiedn. Een nucleotiede es ip zyn beurt ipgebouwd uut 3 bouwstêenn: de fosfoatgroep, nen vuufoekign suker (2-deoxyribose), en een boase. De lange keetn dat er ozô gevormd weirdt, vormt van enstens nen dubbele helix woarin dat twêe DNA-keetns in een helixvorme udder round mekoar windn. (vodder leezn).

Oktober

Roesschaert was een kwelgêest die ’t gemunt ad ip de Blanknbergenoars en surtout ip de visschers. De Blanknbergsche sage vertôont vele gelykenisse met de Antwerpsche Lange Wapper die in de Schelde verblêef, ounder verschillnde gedoantes verschêen en die ’t gêestig vound van menschn te kwelln en zelfs loate wandeloars te wurgn.

Sedert 1791 vertôont ie em ounder verschillnde gedoantes middn de Blanknbergsche bevolkienge en surtout ounder de visschers. Ie veranderde e ki in een katte, ton in een ezel, een kind, een vuuloop, een wandelende tunne… en dikwyls ook in een visscher. Vandoar dat ’n deur niemand te verkenn was (vodder leezn).

September

De Twidde slag om Mêesn, oek gekend ounder de noame "De Myneslag va Mêesn", wos e crucioal gevecht in 'n Êestn Weireldoorloge en wos e vôorloper van de Derde Slag om Yper (beter gekend ounder de noame Passchendoale). By diene slag kostn de Brittn enigte Duutsche stelliengn verovern.

'n Slag wos op 14 juni 1917 edoan. 't Dôdental wos enorm: round de 25.000 Duutsche e 17.000 Britse soldoatn (vodder leezn).